Địa hình làm thiên nhiên phân hoá thế nào?

Đồi núi chiếm phần lớn diện tích phần đất liền, nhưng chủ yếu là đồi núi thấp. Vì độ cao không lớn trên phần lớn lãnh thổ, tính nhiệt đới của thiên nhiên vẫn được bảo toàn ở diện tích rộng. Khi lên những vùng núi cao, nhiệt độ và các điều kiện tự nhiên thay đổi, tạo ra những kiểu đất, sinh vật khác vùng thấp. Do đó, vừa có đặc điểm nhiệt đới chung, vừa có sự phân hoá theo độ cao. Lập luận cần nối hai bước: **độ cao địa hình → điều kiện khí hậu → đặc điểm đất, sinh vật**. Không thể chỉ nhìn “nhiều núi” rồi kết luận toàn nước có thiên nhiên ôn đới.

Đọc từ thấp lên cao; các dải mô tả sự thay đổi khái quát, không phải mọi núi đều có đủ ba đai.

Ở vùng núi, SGK giới thiệu ba đai tự nhiên. **Đai nhiệt đới gió mùa** có rừng mưa nhiệt đới, rừng nhiệt đới gió mùa và nhóm đất feralit. **Đai cận nhiệt đới gió mùa trên núi** có rừng lá rộng cận nhiệt; đất feralit có hàm lượng mùn lớn hơn. **Đai ôn đới gió mùa trên núi** có thực vật ôn đới, đất mùn thô. Các đai không có mặt đầy đủ ở mọi ngọn núi; đai ôn đới chỉ xuất hiện ở nơi đủ cao. Không nên dùng sơ đồ ba đai để kết luận một quả đồi thấp cũng có đủ ba kiểu thiên nhiên. Chẳng hạn, rừng thông ở địa hình núi cao trên 1 500 m tại Lâm Đồng trong hình 2.10 giúp nhận ra thiên nhiên vùng núi khác cảnh quan nhiệt đới phổ biến ở vùng thấp. Khi mô tả, cần gắn sinh vật với điều kiện độ cao và khí hậu, không chỉ nêu tên cây.

Dãy núi có thể đóng vai trò bức chắn, làm gió và khối khí tác động khác nhau giữa các phía. **Hoàng Liên Sơn** làm suy yếu tác động gió mùa Đông Bắc vào Tây Bắc; vì thế, mùa đông ở Tây Bắc nhìn chung ngắn hơn và nền nhiệt cao hơn Đông Bắc theo nhận xét khái quát của SGK. **Bạch Mã** ngăn ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc về phía nam, là ranh giới tự nhiên quan trọng giữa hai miền khí hậu: phía bắc có mùa đông lạnh, phía nam nóng quanh năm. Điều đó góp phần làm tự nhiên hai miền có nét khác nhau. Đây là nhận xét theo khu vực và tác động của dãy núi. Không dùng nó để kết luận mọi điểm ở Tây Bắc luôn nóng hơn mọi điểm ở Đông Bắc, vì độ cao và điều kiện cụ thể vẫn khác nhau.

Dãy Trường Sơn góp phần tạo khác biệt về thời gian mùa mưa giữa hai sườn đông và tây. Khi khối khí ẩm gặp núi phải đi lên, có thể gây mưa ở sườn đón gió. Sau khi vượt núi, không khí hạ xuống phía khuất gió trở nên khô, nóng hơn; đó là biểu hiện của **hiệu ứng phơn**. Cần xác định hướng gió và sườn đón, khuất gió trong điều kiện đang xét. Không mặc định một sườn lúc nào cũng đón gió hoặc lúc nào cũng mưa, vì hoạt động gió thay đổi theo mùa. Ví dụ, không khí ẩm vượt Trường Sơn có thể gây khác nhau giữa hai sườn trong cùng thời gian. Dẫn chứng cần nối được dãy núi, hướng chuyển động của không khí và kết quả về mưa, khô nóng; chỉ nói “có núi” chưa giải thích đủ.