Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914–1918)

Cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX, các nước đế quốc phát triển không đều. Đức có công nghiệp mạnh nhưng ít thuộc địa hơn những đế quốc đi trước như Anh, Pháp. Mâu thuẫn về thị trường và thuộc địa ngày càng gay gắt, các nước chạy đua vũ trang. Đây là **nguyên nhân sâu xa** của chiến tranh. Trước chiến tranh, hai khối quân sự đối lập hình thành: **Liên minh** gồm Đức, Áo – Hung, I-ta-li-a (1882); **Hiệp ước** gồm Anh, Pháp, Nga (1907). Danh sách này nói về thành phần khi các khối hình thành, không có nghĩa thành phần và vai trò của mọi nước giữ nguyên suốt chiến tranh.

Sơ đồ giúp nối mâu thuẫn lâu dài với sự kiện châm ngòi.

Ngày **28–6–1914**, Thái tử kế vị Áo – Hung bị ám sát. Áo – Hung nhân sự kiện này tuyên chiến với Xéc-bi; Đức tuyên chiến với Nga ngày 1–8–1914. Cuộc chiến nhanh chóng lan rộng thành chiến tranh thế giới. Sự kiện ám sát là **duyên cớ trực tiếp**, khác với mâu thuẫn thuộc địa đã tích tụ lâu dài. Nếu chỉ kể vụ ám sát, chưa giải thích được vì sao nhiều cường quốc bước vào cuộc chiến.

Chiến tranh diễn ra trong các năm **1914–1918**, ban đầu chủ yếu ở châu Âu rồi mở rộng. Mỹ tham chiến cùng phe Hiệp ước năm **1917**. Nga rút khỏi chiến tranh sau Cách mạng tháng Mười. Tháng **11–1918**, Đức đầu hàng, chiến tranh kết thúc với thắng lợi của phe Hiệp ước. Các mốc giúp theo dõi bối cảnh; trọng tâm bài là giải thích nguyên nhân và đánh giá hậu quả, tác động. Chiến tranh được gọi là thế giới không chỉ vì nhiều nước tham chiến mà còn vì ảnh hưởng rộng đến cả những nơi không trực tiếp là chiến trường.

Xét mục đích của hai phe đế quốc, chiến tranh nhằm giải quyết mâu thuẫn và phân chia lại thuộc địa, phục vụ lợi ích của các nước đế quốc. Vì vậy, SGK xác định đây là **chiến tranh đế quốc phi nghĩa đối với cả hai bên tham chiến**. Nhận định cần căn cứ mục đích chiến tranh, không chỉ dựa vào phe nào thắng. Người lao động và nhân dân các nước thuộc địa phải gánh nhiều tổn thất, dù lợi ích thu được chủ yếu thuộc về các lực lượng đế quốc.

Bảng số liệu SGK8, tr.55, khái quát tổn thất của chiến tranh 1914–1918. Các con số dùng theo phạm vi thống kê trong SGK, không phải số liệu mọi cuộc chiến. | Nội dung | Giá trị theo SGK | | --- | --- | | Số nước tham gia | 38 nước | | Số người chết | 10 triệu người | | Số người bị thương | 20 triệu người | | Tổn thất kinh tế | 85 tỉ đô la Mỹ | Nhiều thành phố, làng mạc, đường sá, cầu cống và nhà máy bị phá huỷ. Mất mát không chỉ ở số tiền: người chết, người bị thương và cơ sở sản xuất bị tàn phá làm nhiều gia đình thiếu người lao động, đời sống và việc khôi phục kinh tế khó khăn.

Tác động của chiến tranh không giống nhau giữa các nước. Nhiều nước châu Âu suy yếu, trong khi Mỹ hưởng lợi từ buôn bán vũ khí và không bị tàn phá trên lãnh thổ như các chiến trường châu Âu. Nhật Bản nâng vị thế ở Đông Á và Thái Bình Dương. Điều đó góp phần làm thay đổi tương quan lực lượng. Trong quá trình chiến tranh, Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 và sự thành lập nhà nước Xô viết đánh dấu bước chuyển lớn trong cục diện chính trị thế giới. Cần phân biệt **hậu quả tổn thất** với **tác động đến quan hệ quốc tế và cách mạng**, đồng thời không coi lợi ích của một nước là lợi ích chung của nhân loại.