Nguyên nhân và điều kiện các cuộc đại phát kiến

Từ giữa thế kỉ XV, sản xuất ở Tây Âu phát triển làm nhu cầu nguyên liệu, vàng bạc và thị trường tăng. Thương nhân muốn mở rộng buôn bán với phương Đông, nơi có nhiều hàng hóa được coi trọng như hương liệu, gia vị. Nhưng các tuyến buôn bán truyền thống qua Địa Trung Hải bị các lực lượng Ả Rập và Thổ Nhĩ Kỳ khống chế. Khó khăn trên đường cũ khiến nhu cầu tìm đường khác sang phương Đông trở nên cấp thiết. Nhu cầu kinh tế và trở ngại giao thương kết hợp thành động lực tìm đường biển mới. Nhận xét này nói về các tuyến giao thương trong bối cảnh lịch sử được học. Khi giải thích, nêu rõ thời gian, hoạt động và lực lượng liên quan, không biến thành nhận xét về tính cách của cả một dân tộc.

Tư liệu trang 166, được SGK dẫn theo sách Lịch sử thế giới do Lưu Minh Hàn chủ biên, mô tả phương Đông rất giàu vàng và hương liệu trong tưởng tượng của người Tây Âu. Những lời mô tả giúp nhận ra sức hấp dẫn của của cải phương Đông đối với họ. Tư liệu phản ánh một cách nhìn và mong muốn trong bối cảnh lịch sử. Không lấy lời hình dung ấy làm số liệu điều tra để kết luận mọi nơi ở phương Đông đều có vàng hoặc hương liệu. Khi đọc, phân biệt điều tư liệu trực tiếp thể hiện với điều được suy ra quá xa.

Hiểu biết đúng về dạng hình cầu của Trái Đất và các đại dương hỗ trợ ý tưởng tìm đường. Bản đồ, hải đồ ghi vùng đất, đảo và bến cảng; nghiên cứu gió, hải lưu giúp tổ chức hành trình trên biển. La bàn nam châm được dùng phổ biến cuối thế kỉ XV, hỗ trợ xác định hướng khi không quan sát được Mặt Trời, trăng, sao. Kĩ thuật đóng tàu tiến bộ tạo những tàu có bánh lái, hệ thống buồm lớn để vượt đại dương, như tàu Ca-ra-ven. Sự bảo trợ của một số nhà nước phong kiến giúp tổ chức các cuộc thám hiểm. Các điều kiện kết hợp, không có một công cụ tự bảo đảm chuyến đi thành công. Sơ đồ tách câu hỏi “vì sao cần tìm đường?” với “điều gì giúp thực hiện?”. Nhu cầu và khó khăn là nguyên nhân; hiểu biết, công cụ, tàu và bảo trợ là điều kiện.

Hình tàu Ca-ra-ven ở trang 167 là tranh vẽ. Có thể nhận ra buồm và hình dạng tàu để liên hệ tiến bộ đóng tàu, nhưng không gọi đó là ảnh chụp một chuyến thám hiểm thế kỉ XV. Khi giải thích một điều kiện, dùng mạch yếu tố → tác dụng: tàu thích hợp giúp vượt biển; la bàn hỗ trợ phương hướng; bảo trợ giúp tổ chức chuyến đi. Chỉ liệt kê tên tàu, công cụ mà chưa nói tác dụng thì chưa làm rõ vì sao chúng quan trọng.