Khí hậu và sông, hồ châu Phi

Phần lớn châu Phi nằm giữa hai chí tuyến, nhận nhiều nhiệt. Lục địa dạng khối, nhiều nơi xa ảnh hưởng ẩm của biển; khí hậu nhìn chung nóng, nhiều vùng khô. Tuy vậy, quanh Xích đạo có mưa nhiều, không thể coi toàn châu lục là hoang mạc. Trên bản đồ trang 129, các đới khí hậu phân bố gần đối xứng qua Xích đạo. Đọc tên đới trong chú giải trước khi xác định phạm vi. Sự đối xứng chỉ là nét khái quát: địa hình và ảnh hưởng của biển, dòng biển làm hai phía có khác biệt.

Khí hậu xích đạo nóng ẩm, mưa nhiều quanh năm. Khí hậu cận xích đạo có mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Khí hậu nhiệt đới ở Bắc Phi rất khô, nóng; ở Nam Phi nhìn chung ẩm và đỡ nóng hơn. Khí hậu cận nhiệt có mùa đông ấm, ẩm, còn mùa hạ khô. Để so sánh, chọn cùng tiêu chí. Xích đạo với cận xích đạo khác nhau rõ ở phân bố mưa trong năm: mưa quanh năm so với mưa theo mùa. Cận nhiệt lại cần chú ý mưa mùa đông và khô mùa hạ, không áp dụng lịch mưa ấy cho toàn châu Phi.

Mạng lưới sông phân bố không đều, phụ thuộc lượng mưa. Vùng mưa nhiều có điều kiện hình thành mạng sông phát triển hơn; vùng hoang mạc khô có ít dòng chảy. Một sông chảy qua vùng khô vẫn có thể nhận nước từ phần lưu vực ở nơi mưa nhiều. Trên bản đồ tự nhiên trang 128, tìm sông Nin, Công-gô, Ni-giê, Dăm-be-di; đối chiếu vùng khí hậu chúng đi qua. Tìm hồ Vích-to-ri-a, Tan-ga-ni-ca, Tuốc-ca-na ở phía đông. Nhiều hồ dài và hẹp như Tan-ga-ni-ca, Tuốc-ca-na gắn với đứt gãy nền đá, nhưng không suy mọi hồ có cùng nguồn gốc. Đọc lần lượt chú giải, tên sông hồ, vị trí rồi liên hệ khí hậu hoặc địa hình. Không lấy một đoạn sông làm đại diện điều kiện mưa của toàn lưu vực.

Sông châu Phi có nhiều thác ghềnh. Chênh lệch độ cao cản giao thông đường thủy ở những đoạn đó, đồng thời tạo tiềm năng thủy điện. Không phải mọi đoạn sông đều không thể đi lại, cũng không phải có tiềm năng là đã khai thác hết. Ví dụ, khi nhận xét một con sông có thác, cần phân biệt hai mục đích: vận tải cần dòng chảy thuận tiện; thủy điện có thể sử dụng năng lượng từ nước chảy qua chênh lệch độ cao. Việc xây dựng, sử dụng còn phải cân nhắc điều kiện và tác động môi trường.