Chính quyền, xã hội và văn hóa thời Đinh–Tiền Lê

Năm 968, sau khi thống nhất đất nước, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, gọi là Đinh Tiên Hoàng, đặt tên nước Đại Cồ Việt và đóng đô tại Hoa Lư. Nhà Đinh dùng niên hiệu riêng là Thái Bình. Xưng Hoàng đế, đặt quốc hiệu và niên hiệu riêng là những việc làm khẳng định ở mức độ cao hơn vị thế độc lập của đất nước. Hoa Lư là quê hương của Đinh Bộ Lĩnh, có nhiều núi và địa thế thuận lợi cho phòng thủ. Những bức tường nối các dãy núi giúp tạo thành khu thành. Khi giải thích chọn kinh đô, cần kết hợp nơi gây dựng lực lượng với điều kiện bảo vệ chính quyền buổi đầu, không chỉ nói vì đây là quê hương.

Sơ đồ tách hai phần để đọc rõ thành phần giúp vua và các cấp cai quản địa phương.

Ở trung ương, Hoàng đế có quyền lực cao nhất, có Ban Văn, Ban Võ và cao tăng giúp việc. Ở địa phương có các cấp đạo (châu), giáp, xã. So với thời Ngô, tổ chức chính quyền được kiện toàn thêm, thể hiện các cấp cai quản rõ hơn. Nhà vua phong vương cho hoàng tử, giao tướng lĩnh thân cận giữ chức vụ chủ chốt; cho đúc tiền lưu hành, xử phạt nghiêm người phạm tội nặng. Quân đội được tổ chức thành mười đạo. Nhà Đinh cũng sai sứ giao hảo với nhà Tống. Xây dựng nhà nước, bảo vệ đất nước và duy trì bang giao là những hoạt động cùng phục vụ quốc gia độc lập. Để tự vẽ sơ đồ, trước hết chia thông tin thành trung ương và địa phương; đặt vua ở đầu phần trung ương, nối các bộ phận giúp việc, rồi xếp cấp địa phương theo thứ tự. Kiểm sơ đồ với nội dung SGK trước khi rút nhận xét.

Năm 980, Lê Hoàn lên ngôi, lập nhà Tiền Lê và dùng niên hiệu Thiên Phúc. Vua nắm mọi quyền hành; Thái sư là quan đứng đầu triều, Đại sư là nhà sư có danh tiếng giúp bàn việc nước. Dưới vua có quan văn, võ; các con vua được phong vương và giao trấn giữ những vùng hiểm yếu. Cả nước ban đầu chia mười đạo. Năm 1002, nhà vua đổi đạo thành lộ, phủ, châu, dưới đó có giáp; cấp cơ sở là xã. Việc sắp đặt quan địa phương còn chưa đầy đủ. Quân đội có cấm quân bảo vệ vua, kinh thành và quân đóng ở địa phương. Triều đình đặt luật lệnh năm 1002, tăng cường quan hệ ngoại giao với nhà Tống.

Bảng chọn vài nét tiêu biểu để thấy quá trình kiện toàn; không phải danh sách mọi chức quan. | Thời kì | Nét chính của bộ máy | |---|---| | Ngô | Vua, quan văn–võ; tướng lĩnh giữ châu quan trọng. | | Đinh | Hoàng đế, Ban Văn–Võ, cao tăng; đạo(châu), giáp, xã. | | Tiền Lê | Vua, Thái sư, Đại sư, quan văn–võ; điều chỉnh địa phương, xây quân đội. | Điểm chung là nhà vua đứng đầu chính quyền độc lập. Điểm phát triển là tổ chức trung ương và địa phương được kiện toàn thêm qua các thời. Vì thời Tiền Lê vẫn chưa sắp đủ quan địa phương, không nên nhận xét bộ máy đã hoàn chỉnh tuyệt đối. Tự lập bảng hoặc sơ đồ so sánh cần chọn cùng tiêu chí cho cả ba thời.

Xã hội thời Đinh–Tiền Lê có bộ phận thống trị gồm vua, quan và bộ phận bị trị chủ yếu là cư dân lao động: nông dân, thợ thủ công, thương nhân, nô tì. Nông dân đông đảo nhất, cày cấy ruộng đất công của làng xã. Nô tì không nhiều nhưng có địa vị thấp kém nhất. Cần phân biệt số lượng với địa vị: nhóm đông nhất không đồng nghĩa có quyền lực cao nhất; nhóm có địa vị thấp nhất cũng không nhất thiết đông nhất.

Giáo dục thời Đinh–Tiền Lê chưa phát triển, ảnh hưởng của Nho giáo chưa sâu rộng. Phật giáo được truyền bá rộng, nhiều chùa được xây. Các nhà sư thường có học thức, giỏi chữ Hán nên được triều đình đề cao và nhân dân quý trọng; việc cao tăng tham gia giúp vua gắn với bối cảnh này. Văn hóa dân gian tiếp tục được giữ gìn qua ca hát, nhảy múa, đua thuyền, đấu võ, đấu vật. Những hoạt động ấy thể hiện xu hướng khôi phục, phát triển văn hóa dân tộc trong buổi đầu độc lập. Ảnh cột kinh Phật thời Tiền Lê ở chùa Nhất Trụ, trang50 SGK, là dẫn chứng để tìm hiểu Phật giáo. Cần đọc chú thích phân biệt hiện vật thời Tiền Lê với toàn bộ kiến trúc đang thấy trong ảnh hiện nay. Địa điểm của ảnh theo SGK chỉnh lí là phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình.