Buổi đầu độc lập và thống nhất đất nước

Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 chấm dứt hoàn toàn ách đô hộ của phong kiến phương Bắc, mở ra thời kì độc lập lâu dài. Năm 939, Ngô Quyền bỏ chức Tiết độ sứ, xưng Vương và đóng đô ở Cổ Loa. Sau thắng lợi quân sự, việc tổ chức một chính quyền riêng tiếp tục khẳng định nền độc lập. Nhà vua đứng đầu, quyết định những việc quan trọng; các quan văn, võ phụ trách công việc. Ở địa phương, những tướng lĩnh được giao trấn giữ các châu quan trọng. Bộ máy còn đơn giản nhưng thể hiện việc tự tổ chức cai quản đất nước. Đất nước được yên bình, văn hóa dân tộc được chú ý khôi phục.

Đại Việt sử ký toàn thư nhận xét về Ngô Quyền không chỉ ở công chiến thắng mà còn ở việc đặt quan, quy định nghi lễ và phẩm phục. Khi đọc tư liệu này, cần nhận ra hai nhóm việc: đánh bại quân xâm lược và tổ chức nhà nước độc lập. Đây là nhận xét của sử gia trong một tác phẩm lịch sử, không phải lời Ngô Quyền tự nói về mình. Cổ Loa từng là kinh đô Âu Lạc. Việc Ngô Quyền chọn nơi đây làm kinh đô có thể được hiểu là tiếp nối truyền thống cha ông, khôi phục vai trò trung tâm chính trị của vùng đất ấy. Dẫn chứng cần dựa vào vai trò Cổ Loa đã học, không gán thêm lời nói hoặc động cơ chưa có nguồn.

Năm 944, Ngô Quyền mất, chính quyền nhà Ngô nhanh chóng suy yếu. Các hào trưởng địa phương nổi lên, mỗi người chiếm giữ một vùng. Đến năm 965, chính quyền nhà Ngô tan rã, đất nước rơi vào tình trạng cát cứ của 12 sứ quân. “Cát cứ” là tình trạng các thế lực chia nhau chiếm giữ, cai quản từng vùng, làm đất nước bị chia cắt. Mở lược đồ trang 46 SGK: đọc chú giải để phân biệt kí hiệu thủ phủ, tên vùng chiếm cứ và tên sứ quân. Ví dụ, Bố Hải Khẩu là vùng do Trần Lãm chiếm giữ; Phong Châu gắn với Kiều Công Hãn. Tên vùng và tên người có vai trò khác nhau, không phải tên các tỉnh hiện nay.

Sơ đồ đặt các mốc theo thứ tự, giúp phân biệt việc khẳng định độc lập với công cuộc thống nhất về sau.

Từ Hoa Lư, Đinh Bộ Lĩnh tiến hành dẹp yên các sứ quân. Tài năng của ông cùng sự ủng hộ của nhân dân là những điều kiện quan trọng. Trong hai năm 966–967, bằng biện pháp vừa mềm dẻo vừa cứng rắn, ông lần lượt chấm dứt các thế lực cát cứ, thống nhất đất nước; được tôn là Vạn Thắng Vương. Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, lập nhà Đinh. Kết quả trực tiếp của công cuộc dẹp sứ quân là chấm dứt chia cắt, thống nhất đất nước. Ý nghĩa là tạo cơ sở củng cố nền độc lập, ổn định và xây dựng quốc gia. Độc lập nói tới thoát sự đô hộ từ bên ngoài; thống nhất nói tới khắc phục chia cắt trong nước. Hai yêu cầu có quan hệ nhưng không đồng nghĩa.