Trung Quốc cổ đại

Văn minh Trung Quốc hình thành đầu tiên ở lưu vực Hoàng Hà, sau đó mở rộng đến lưu vực Trường Giang, còn gọi là Dương Tử. Phù sa bồi đắp những đồng bằng rộng và màu mỡ, thuận lợi cho nông nghiệp. Ở vùng đất cao thượng nguồn, đồng cỏ tạo điều kiện cho chăn nuôi. Các dòng sông cũng gây ra lũ lụt, đòi hỏi cư dân hợp tác làm thủy lợi và kiểm soát nước. Như ở Ai Cập, Lưỡng Hà, điều kiện sông ngòi vừa mang lại thuận lợi vừa đặt ra công việc chung; cách tổ chức và lao động của cư dân góp phần vào sự hình thành văn minh. Khi xem lược đồ hình 2 trang 40 SGK, cần phân biệt ranh giới thời Thương, thời Chu, các nước thời Chiến Quốc và đường biên giới hiện nay trong chú giải. Không dùng một đường ranh giới để đại diện cho mọi thời kì.

Theo các mốc khái quát trong SGK, Trung Quốc cổ đại trải qua ba triều đại chính Hạ, Thương, Chu. Các khoảng thời gian tính bằng thế kỉ là mốc khái quát, không phải niên đại chính xác tới từng năm. | Triều đại | Khoảng thời gian | Điểm nổi bật | |---|---|---| | Hạ | Thế kỉ XXI–XVI TCN | Nhà nước sơ khai hình thành khi xã hội nguyên thủy dần tan rã. | | Thương | Thế kỉ XVI–XI TCN | Luyện kim, đồ đồng và chữ viết có bước phát triển quan trọng. | | Chu | Thế kỉ XI–III TCN | Tồn tại lâu dài; kinh tế phát triển, xã hội phân hóa. | Cuối thời Chu, quyền lực trung ương suy yếu, các nước chư hầu tranh chấp, bước vào thời Xuân Thu–Chiến Quốc. Trục thời gian SGK đánh dấu năm 771 TCN ở đầu giai đoạn này và năm 221 TCN khi nhà Tần thống nhất Trung Quốc. Những mốc ấy giúp nhận ra quá trình từ hình thành nhà nước, phát triển đến chia cắt rồi thống nhất.

Các thành tựu của Trung Quốc cổ đại có ảnh hưởng lâu dài đến đời sống tinh thần và việc lưu giữ tri thức. | Lĩnh vực | Thành tựu tiêu biểu | |---|---| | Chữ viết | Chữ giáp cốt khắc trên mai rùa, xương thú từ thời Thương, là cơ sở hình thành chữ Hán về sau. | | Văn học | Kinh Thi phản ánh đời sống, tình cảm; Sở Từ gắn với Khuất Nguyên và thời Chiến Quốc. | | Tư tưởng | Nho gia, Đạo gia; Khổng Tử đặt nền móng cho Nho gia, coi trọng đạo đức, lễ nghĩa, giáo dục. | | Sử học | Xuân Thu, Tả truyện, Chiến Quốc sách; các ghi chép giúp lưu giữ thông tin về xã hội đương thời. | Tên một bộ sách cần gắn với lĩnh vực và giá trị. Chẳng hạn, Kinh Thi là tập thơ; không thể chỉ vì ra đời từ lâu mà xếp nó thành công trình kiến trúc hoặc dụng cụ thiên văn.

Người Trung Quốc cổ đại quan sát thiên văn, làm lịch âm–dương. Trong y học, họ tích lũy tri thức về cơ thể và phương pháp chẩn đoán, chữa bệnh, để lại những bộ sách như Hoàng Đế nội kinh. Đây là thành tựu lịch sử của y học được tìm hiểu trong bài. Kĩ thuật đúc đồng đạt trình độ cao. Từ thời Thương đã có đồ đồng làm công cụ, vũ khí, đồ tế lễ; thời Chu, đồ đồng đa dạng và tinh xảo hơn. Các cung điện, thành quách, khu mộ cho thấy kĩ thuật xây dựng và tổ chức không gian. Di chỉ Ân Khư có dấu tích thời Thương như nền cung điện, mộ táng, đồ đồng và chữ khắc trên xương thú, mai rùa. Khi đọc hiện vật, cần nối đặc điểm cụ thể với nhận xét: chữ khắc cho biết việc ghi chép, đồ đồng tinh xảo cho biết trình độ chế tác. Không suy ra mọi chi tiết về xã hội chỉ từ một hiện vật.