Hy Lạp và La Mã cổ đại

Trung tâm Hy Lạp cổ đại ở phía nam bán đảo Ban-căng, trong khu vực Địa Trung Hải. Lãnh thổ cổ đại rộng hơn nước Hy Lạp ngày nay. Núi chạy dài ra biển chia cắt đất đai thành những đồng bằng nhỏ, đất canh tác ít và không màu mỡ. Nho, ô liu là cây trồng thích hợp. Bờ biển có nhiều vũng, vịnh, thuận lợi xây dựng hải cảng và buôn bán đường biển. Khoáng sản như đồng, vàng, bạc tạo điều kiện cho luyện kim và nghề thủ công. Vì vậy, thủ công nghiệp và thương nghiệp có vai trò nổi bật. Điều này không có nghĩa người Hy Lạp không làm nông nghiệp. Ở hình 2 trang 45 SGK, đọc kí hiệu cảng biển, tìm A-ten và cảng Pi-rê, rồi quan sát mối liên hệ với biển. Địa hình chia cắt và các trung tâm buôn bán cũng góp phần giải thích vì sao hình thành nhiều nhà nước nhỏ.

Nhà nước La Mã hình thành trên bán đảo I-ta-li-a ở Nam Âu. Phía nam có các vịnh, cảng thuận lợi cho tàu bè. Khoáng sản tạo điều kiện cho luyện kim. Qua chiến tranh chinh phục, La Mã mở rộng lãnh thổ. Đến thời kì đế quốc, nhiều vùng đồng bằng và đồng cỏ rộng lớn tạo thêm điều kiện phát triển trồng trọt, chăn nuôi. Lược đồ đế quốc La Mã thế kỉ II trong SGK trang 46 cho thấy lãnh thổ trên ba châu lục Âu, Á, Phi, bao quanh Địa Trung Hải. Đây là phạm vi của một thời kì cụ thể, không phải phạm vi La Mã ngay khi mới hình thành. So sánh với Hy Lạp cần giữ cả điểm chung lẫn khác biệt: đều có điều kiện phát triển hàng hải, thủ công; riêng La Mã khi mở rộng đế quốc có thêm những vùng nông nghiệp lớn.

Từ thế kỉ VIII đến thế kỉ IV TCN, nhiều nhà nước thành bang, còn gọi là thị quốc, hình thành ở Hy Lạp. Mỗi thành bang là một nhà nước nhỏ: thành thị làm trung tâm, xung quanh có đất trồng trọt; có bộ máy quản lí và luật pháp riêng. A-ten là trường hợp tiêu biểu của nền dân chủ cổ đại. Ở A-ten, Đại hội nhân dân là cơ quan quyền lực cao nhất, gồm công dân nam từ 18 tuổi trở lên. Họ thảo luận, biểu quyết các vấn đề hệ trọng và bầu các cơ quan của nhà nước theo sơ đồ. Ưu điểm là công dân có quyền tham gia trực tiếp vào công việc chung. Tuy nhiên, “công dân nam từ 18 tuổi” không đồng nghĩa toàn thể cư dân: phụ nữ, nô lệ không có những quyền chính trị ấy. Nền dân chủ A-ten chỉ dành cho một bộ phận dân cư và dựa trên sự bóc lột nô lệ. “Bỏ phiếu bằng vỏ sò” là cách công dân ghi tên người bị nghi đe dọa nền dân chủ để biểu quyết buộc rời A-ten theo quy định. Đây là một biểu hiện cần đặt trong bối cảnh dân chủ cổ đại.

Sơ đồ đặt Đại hội nhân dân ở vị trí cao nhất trong mô hình A-ten, các nhánh phía dưới là cơ quan được bầu. Khi trình bày, cần nêu cả cơ quan cao nhất, người được tham gia và quan hệ giữa các cơ quan. Với mô hình đế chế La Mã, chú ý quyền lực tập trung ở hoàng đế. Sơ đồ khái quát ở dưới giúp phân biệt hai mô hình, không thể chỉ nhìn thấy tên “Đại hội nhân dân” rồi kết luận cơ quan ấy có quyền lực như nhau ở cả hai nơi.

Từ một thành bang nhỏ ở miền Trung bán đảo I-ta-li-a, La Mã trở thành một đế quốc rộng lớn. Năm 27 TCN, Ốc-ta-vi-út được tôn lên thành Đấng tối cao, có quyền lực như hoàng đế, mở đầu thời kì đế chế. Ở thời kì này, quyền lực tập trung trong tay hoàng đế. Viện Nguyên lão vẫn tồn tại nhưng mang tính hình thức; Đại hội nhân dân không còn quyền biểu quyết việc hệ trọng như trước. Vì vậy, cần phân biệt phạm vi lãnh thổ rộng lớn của đế quốc với cách tổ chức quyền lực của nhà nước đế chế. So với A-ten, điểm khác biệt chính là nơi tập trung quyền lực: Đại hội công dân ở A-ten và hoàng đế ở La Mã thời đế chế. Không dùng đặc điểm thời đế chế để mô tả mọi giai đoạn lịch sử La Mã.

Hy Lạp và La Mã tiếp thu thành tựu từ các nền văn minh khác, đồng thời có sáng tạo riêng. Bảng chọn một số ví dụ tiêu biểu. | Lĩnh vực | Ví dụ | |---|---| | Chữ viết, chữ số | Người Hy Lạp phát triển chữ cái trên cơ sở tiếp thu chữ của người Phê-ni-ci; người La Mã cải tiến thành hệ La-tinh. Chữ số La Mã còn dùng để đánh số, ghi thế kỉ. | | Văn học | Hô-me với I-li-át, Ô-đi-xê; kịch của Xô-phốc. | | Khoa học | Những nhà khoa học như Pi-ta-go, Ta-lét, Ác-si-mét; phát triển tri thức thành các định lí, đặt cơ sở cho khoa học về sau. | | Sử học | Hê-rô-đốt, Tuy-xi-đít và các tác phẩm ghi chép, tìm hiểu lịch sử. | | Lịch | Phát triển dương lịch, góp phần vào cách tính thời gian. | | Điêu khắc, kiến trúc | Tượng Lực sĩ ném đĩa, tượng Thần Vệ nữ Mi-lô; đấu trường Cô-li-dê ở La Mã. | Khi giới thiệu một thành tựu, cần nêu được tên, lĩnh vực và giá trị. Ví dụ, hệ chữ La-tinh giúp nhiều cộng đồng ghi chép; tượng và đấu trường là di sản nghệ thuật, kiến trúc. Những thành tựu được tiếp nhận, điều chỉnh qua nhiều giai đoạn, không phải mọi cách dùng ngày nay đều giữ nguyên từ cổ đại.