Nhân tố hình thành đất và các nhóm đất

Năm nhân tố tự nhiên cùng tham gia hình thành đất là đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình và thời gian. Chúng tác động đồng thời, không phải năm bước tách biệt nối tiếp. Đá mẹ cung cấp vật liệu khoáng, ảnh hưởng đến màu sắc và tính chất đất. Nhiệt độ, lượng mưa tác động đến sự phân giải vật chất khoáng và hữu cơ. Sinh vật cung cấp chất hữu cơ; vi sinh vật phân hủy xác sinh vật tạo mùn, còn động vật trong đất giúp đất tơi xốp. Độ cao, độ dốc địa hình ảnh hưởng đến độ dày tầng đất và độ phì. Nơi dốc, mất lớp phủ thực vật dễ bị rửa trôi khi mưa. Thời gian cho các quá trình tiếp tục diễn ra: trong cùng những điều kiện hình thành khác, đất hình thành lâu hơn thường có tầng dày hơn. Không chỉ dùng tuổi đất để so sánh mọi nơi khác nhau.

| Nhóm đất | Đặc điểm cần nhớ | |---|---| | Đất đen thảo nguyên ôn đới | Giàu mùn, màu đen, độ phì cao | | Đất pốt dôn | Chua, nghèo mùn và chất dinh dưỡng | | Đất đỏ vàng nhiệt đới | Tích tụ oxit sắt, nhôm; màu đỏ vàng, tương đối chua và ít dinh dưỡng | Tên đất phản ánh một số đặc điểm, nhưng không thể chỉ nhìn màu ảnh để xác định đầy đủ loại đất hoặc cây trồng thích hợp. Cần đọc đặc điểm, điều kiện hình thành và bản đồ đất.

Mở hình 5 SGK trang 170. Trong chú giải, màu xanh lá biểu thị đất đen thảo nguyên ôn đới; hồng tím là đất pốt dôn; cam là đất đỏ vàng nhiệt đới. Màu vàng nhạt còn chỉ các đất khác, nên bản đồ không nói toàn thế giới chỉ có ba nhóm đất. Tìm từng màu rồi nêu vị trí theo châu lục và khu vực: đất đen có ở phần giữa Bắc Mỹ và một dải trong lục địa Âu–Á; đất pốt dôn có ở phần phía bắc Bắc Mỹ, bắc Âu–Á; đất đỏ vàng có nhiều ở vùng nhiệt đới như lưu vực A-ma-dôn, vùng trung tâm châu Phi, Đông Nam Á. Các khu vực này là ví dụ đọc từ bản đồ khái quát, không phải mọi địa điểm của cả châu lục đều cùng loại đất. Trên hình này, Việt Nam nằm trong vùng màu cam: nhóm đất đỏ vàng nhiệt đới phổ biến. Điều đó không có nghĩa nước ta không có đất phù sa hoặc những nhóm đất khác; độ khái quát của bản đồ không thể hiện mọi phân bố nhỏ.

Ở nơi có độ dốc, cây và lớp phủ thực vật giúp hạn chế đất bị nước mưa rửa trôi. Chặt phá làm đất trống có thể khiến đất mất chất dinh dưỡng, giảm độ phì. Phủ xanh đất trống, bảo vệ rừng và canh tác hợp lí giúp bảo vệ đất. Biện pháp cần phù hợp địa hình và loại đất; chẳng hạn ruộng bậc thang giúp canh tác trên sườn dốc và hạn chế rửa trôi khi được làm, sử dụng đúng cách. Con người có thể cải thiện đất hoặc làm đất thoái hóa, nên phải xét tác động của cách sử dụng đất.