Kinh tuyến, vĩ tuyến và tọa độ địa lí

Quả Địa Cầu là mô hình thu nhỏ của Trái Đất. Trên mô hình, kinh tuyến là nửa đường tròn nối cực Bắc với cực Nam. Vĩ tuyến là vòng tròn bao quanh mô hình cầu, vuông góc với các kinh tuyến. Các kinh tuyến có độ dài bằng nhau. Các vĩ tuyến nhỏ dần khi đi từ Xích đạo về phía hai cực; Xích đạo là vĩ tuyến lớn nhất. Những đường này tạo thành hệ thống để xác định vị trí, không phải các vạch được kẻ thật trên mặt đất.

Kinh tuyến gốc có số độ 0°, được quy ước đi qua Đài thiên văn Grin-uých ở Luân Đôn, nước Anh. Kinh tuyến gốc và kinh tuyến 180° chia Trái Đất thành bán cầu Đông, bán cầu Tây. Các kinh tuyến phía đông đường gốc đến 180° gọi là kinh tuyến đông; phía tây gọi là kinh tuyến tây. Xích đạo có vĩ độ 0°, chia Trái Đất thành bán cầu Bắc và bán cầu Nam. Các vĩ tuyến phía bắc Xích đạo là vĩ tuyến bắc; phía nam là vĩ tuyến nam. Cần giữ cả số độ và hướng khi đọc vị trí. Chữ B chỉ Bắc, N chỉ Nam, Đ chỉ Đông, T chỉ Tây. Các chí tuyến ở khoảng 23°27′ và các vòng cực ở khoảng 66°33′ thuộc hai bán cầu Bắc, Nam sẽ được dùng ở những bài sau.

Kinh độ cho biết khoảng cách tính bằng độ từ kinh tuyến gốc đến kinh tuyến đi qua điểm. Vĩ độ cho biết khoảng cách tính bằng độ từ Xích đạo đến vĩ tuyến đi qua điểm. Kinh tuyến, vĩ tuyến là các đường; kinh độ, vĩ độ là các giá trị góc dùng để xác định vị trí. Tọa độ địa lí của một điểm gồm vĩ độ và kinh độ. Theo cách ghi trong SGK mới, ghi vĩ độ trước, kinh độ sau. Ví dụ, điểm ở vĩ tuyến 20°B và kinh tuyến 110°Đ có tọa độ (20°B, 110°Đ). Khi đọc hình dưới, tìm vĩ tuyến qua điểm để đọc vĩ độ, rồi tìm kinh tuyến qua điểm để đọc kinh độ. Không đổi chỗ hai giá trị và không bỏ các chữ chỉ hướng.