Bản đồ, lưới kinh vĩ tuyến và phương hướng

Bản đồ là hình biểu hiện thu nhỏ một phần hoặc toàn bộ bề mặt Trái Đất trên mặt phẳng, có cơ sở toán học và dùng các kí hiệu quy ước để thể hiện đối tượng địa lí. Bản đồ giúp xác định vị trí, tìm đường và đọc sự phân bố của những đối tượng cần tìm hiểu. Quả Địa Cầu cũng thể hiện Trái Đất nhưng trên mô hình cầu. Vì vậy, quả Địa Cầu khác bản đồ ở cách biểu hiện trên mặt cong hay mặt phẳng. Ảnh chụp cảnh quan cũng không tự trở thành bản đồ: cần chú ý cơ sở thể hiện, tỉ lệ và hệ kí hiệu của bản đồ.

Khi chuyển bề mặt cong sang mặt phẳng, người làm bản đồ dùng các phép chiếu. Các cách chiếu khác nhau tạo ra những dạng lưới kinh, vĩ tuyến khác nhau và đều có sự biến dạng nhất định. Vì vậy, hình dạng hoặc kích thước vùng đất trên các bản đồ thế giới có thể khác nhau. Trong hai dạng minh họa của bài: lưới hình nón có kinh tuyến là các đoạn thẳng hướng về một điểm, vĩ tuyến là các cung tròn; lưới hình trụ có kinh tuyến và vĩ tuyến là những đường thẳng vuông góc nhau. Cần nhận biết dạng cụ thể trên bản đồ đang đọc, không cho rằng mọi bản đồ đều có lưới ô vuông.

Trước hết tìm hệ kinh, vĩ tuyến hoặc mũi tên chỉ bắc. Trên lưới thông dụng, hướng về cực Bắc theo kinh tuyến là bắc, hướng về cực Nam là nam; theo vĩ tuyến xác định hướng đông và tây. Với bản đồ không có lưới, dựa vào mũi tên bắc rồi suy ra các hướng còn lại. Bốn hướng chính là bắc, nam, đông, tây; giữa chúng có đông bắc, đông nam, tây bắc, tây nam. Khi bắc ở trên, đông ở bên phải, nam ở dưới và tây ở bên trái. Đây là cách đặt của sơ đồ dưới, không phải quy tắc “phía trên luôn là bắc” cho mọi bản đồ.