Dựa vào đâu để tìm hiểu lịch sử

Người nghiên cứu không thể trực tiếp chứng kiến mọi sự việc đã xảy ra. Những dấu tích, đồ vật, văn bản và câu chuyện còn được lưu truyền cung cấp thông tin để tìm hiểu quá khứ. Chúng được sử dụng như tư liệu lịch sử, còn gọi là sử liệu. Từng nguồn cho biết những mặt khác nhau của đời sống. Vì vậy, cần xác định nguồn tư liệu, đọc thông tin mà nguồn cung cấp và đối chiếu khi rút ra nhận xét.

| Loại tư liệu | Cách nhận biết và ví dụ | Giá trị và điều cần lưu ý | |---|---|---| | Hiện vật | Di tích, đồ vật của người xưa còn lưu lại, như nền móng công trình, công cụ, đồ gốm. | Cho biết về vật liệu, kĩ thuật, cách sinh hoạt; cần nghiên cứu mới hiểu được ý nghĩa. | | Chữ viết | Thông tin được ghi, chép, in hoặc khắc, như văn bản và chữ trên bia. | Có thể cho biết sự việc khá cụ thể; cần xem người viết, thời điểm và quan điểm của người viết. | | Truyền miệng | Câu chuyện dân gian được kể qua nhiều thế hệ, như truyền thuyết. | Phần nào phản ánh đời sống và quan niệm; thời gian, địa điểm thường không chính xác, có thể có yếu tố thần kì. | Chẳng hạn, qua một công cụ bằng đá, có thể tìm hiểu vật liệu và cách chế tác. Tuy nhiên, riêng công cụ ấy chưa cho biết đầy đủ tên người làm ra hoặc mọi hoạt động của cộng đồng. Một truyền thuyết có thể gợi hiểu biết về đời sống, nhưng không thể coi mọi chi tiết thần kì là sự kiện đã được chứng minh.

Ngoài cách phân loại theo hình thức, còn có cách xét mối liên hệ của tư liệu với sự kiện. Tư liệu gốc, còn gọi là tư liệu sơ cấp, cung cấp thông tin đầu tiên và trực tiếp về sự kiện hoặc thời kì được tìm hiểu. Đó có thể là sản phẩm của thời kì ấy hoặc thông tin do người tham gia, chứng kiến cung cấp. Đây là nguồn có giá trị đặc biệt quan trọng khi tìm hiểu lịch sử. Tư liệu thứ cấp được hình thành từ việc thu thập, tổng hợp, phân tích các nguồn tư liệu gốc. Ví dụ minh họa: nhật kí do một người tham gia ghi về sự việc mình trải qua là tư liệu gốc đối với sự việc ấy; bài nghiên cứu về sau sử dụng nhật kí cùng những nguồn khác là tư liệu thứ cấp. “Hiện vật, chữ viết, truyền miệng” xét hình thức tư liệu; “gốc, thứ cấp” xét quan hệ với sự kiện. Bởi vậy, một văn bản có thể vừa là tư liệu chữ viết vừa là tư liệu gốc. Tư liệu gốc có thể chỉ phản ánh một mặt của sự việc, nên vẫn cần xác định xuất xứ, nội dung và đối chiếu với những nguồn phù hợp.

Với một tư liệu đơn giản, có thể thực hiện theo trình tự: 1. Xác định tư liệu là gì, do ai tạo ra hoặc được tìm thấy ở đâu, thuộc thời điểm nào nếu đã biết. 2. Ghi thông tin tư liệu thực sự cung cấp: chữ ghi điều gì, hiện vật có đặc điểm gì hoặc câu chuyện kể về việc gì. 3. Phân biệt thông tin quan sát được với nhận xét suy ra; đối chiếu nguồn khác trước khi kết luận rộng hơn. Ví dụ minh họa: một hồ sơ ghi trường được thành lập năm 2000 giúp xác định nội dung được ghi trong hồ sơ. Chỉ từ thông tin đó, chưa thể kết luận trường có bao nhiêu học sinh năm đầu. Muốn biết số học sinh, cần tìm tư liệu có thông tin tương ứng.