Thời gian trong lịch sử

Muốn hiểu một quá trình đã diễn ra, cần biết sự việc nào xảy ra trước và sự việc nào xảy ra sau. Nếu đảo thứ tự, việc trình bày quá khứ có thể sai. Thời gian còn giúp xác định sự kiện cách một mốc khác bao lâu. Từ xưa, con người đã dùng những dụng cụ như đồng hồ cát, đồng hồ nước, đồng hồ mặt trời để đo thời gian và tạo ra các cách làm lịch. Ngày, tháng, năm giúp ghi lại và sắp xếp sự việc theo những mốc xác định.

Âm lịch được tính dựa vào chu kì chuyển động của Mặt Trăng quanh Trái Đất. Dương lịch dựa vào chu kì chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời. Công lịch là hệ lịch chung được hoàn chỉnh từ dương lịch để sử dụng rộng rãi. Ở Việt Nam, Công lịch được dùng chính thức trong cơ quan và văn bản nhà nước; ngày âm lịch vẫn được dùng trong nhiều sinh hoạt truyền thống, như xác định Tết Nguyên đán. Vì vậy, một tờ lịch có thể ghi cả ngày dương lịch và ngày âm lịch. Hai cách ghi cùng chỉ một ngày theo hai hệ lịch, không có nghĩa ngày đó xảy ra hai lần. Theo cách gọi thông dụng, lịch truyền thống đang dùng được gọi là âm lịch; SGV lưu ý đây là âm–dương lịch, kết hợp việc tính tháng theo Mặt Trăng với điều chỉnh theo năm Mặt Trời.

Công lịch quy ước lấy năm Chúa Giê-su ra đời theo tương truyền làm năm đầu tiên của Công nguyên. Các năm trước mốc đó gọi là trước Công nguyên, viết tắt TCN. Các năm trong Công nguyên thường chỉ ghi số năm; có thể ghi CN khi cần phân biệt. Ngay sau năm 1 TCN là năm 1 Công nguyên; cách ghi này không có năm 0. Trên trục thời gian, đọc theo chiều từ quá khứ đến về sau: với các năm TCN, số năm giảm dần khi tiến gần Công nguyên; trong Công nguyên, số năm tăng dần. Ví dụ, năm 3 TCN xảy ra trước năm 2 TCN; năm 2 xảy ra trước năm 3 trong Công nguyên.

| Đơn vị | Độ dài | Ví dụ | |---|---|---| | Thập kỉ | 10 năm. | Giai đoạn 2011–2020 có 10 năm tính cả hai năm đầu, cuối. | | Thế kỉ | 100 năm. | Thế kỉ XX từ năm 1901 đến hết năm 2000. | | Thiên niên kỉ | 1 000 năm. | Thiên niên kỉ III từ năm 2001 đến hết năm 3000. | Với các năm Công nguyên, thế kỉ I từ năm 1 đến hết năm 100; thế kỉ II từ năm 101 đến hết năm 200. Cứ như vậy, một thế kỉ kết thúc ở năm tròn trăm và thế kỉ tiếp theo bắt đầu ở năm kế tiếp. Thế kỉ XXI bắt đầu năm 2001, nên năm 2000 vẫn thuộc thế kỉ XX. Tương tự, thiên niên kỉ III bắt đầu năm 2001. Với các năm TCN, thế kỉ I TCN gồm năm 100 TCN đến năm 1 TCN; thế kỉ II TCN gồm năm 200 TCN đến năm 101 TCN. Luôn giữ chữ TCN khi đọc và ghi những mốc này.

Hai mốc năm cùng trong Công nguyên: lấy năm sau trừ năm trước để tính khoảng cách theo số năm. Chẳng hạn, từ năm 2000 đến năm 2026 là 2026 − 2000 = 26 năm. Đây là khoảng cách giữa hai mốc năm, khác với đếm tất cả số năm được ghi trong một danh sách có tính cả năm đầu và năm cuối. Khi ước tính một mốc TCN cách một mốc Công nguyên bao lâu theo cách luyện trong SGK, cộng số năm ở hai phía để có số năm xấp xỉ. Ví dụ, năm 2000 TCN cách năm 2026 khoảng 4 000 năm. Đây là ước lượng; muốn tính một khoảng thời gian chính xác phải chú ý không có năm 0 và các mốc ngày, tháng cụ thể. Đọc kĩ đề để biết cần nêu năm, thế kỉ, thứ tự trước–sau hay khoảng cách thời gian. Nếu đề đã cho mốc đối chiếu, dùng mốc ấy thay vì tự đổi sang “năm hiện tại”.

Để thể hiện một chuỗi sự việc, xác định mốc của từng việc, chọn chiều thời gian rồi đặt các mốc theo thứ tự. Ghi rõ sự việc tương ứng để người đọc không phải đoán ý nghĩa của từng năm. Nếu dùng trục theo tỉ lệ, khoảng cách trên hình phải phù hợp khoảng cách thời gian; sơ đồ chỉ biểu diễn thứ tự cần chú thích rõ. Ví dụ minh họa ba hoạt động của một lớp: tham quan bảo tàng năm 2023, sưu tầm tư liệu năm 2024, trưng bày kết quả năm 2025. Trình tự đúng là 2023 → 2024 → 2025. Trục giúp nhìn rõ hoạt động trước và sau; riêng trục thời gian chưa chứng minh mọi hoạt động sau đều do hoạt động trước gây ra.