Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại

Ai Cập cổ đại hình thành ở vùng Đông Bắc châu Phi, gắn với sông Nin. Lưỡng Hà là vùng đất giữa hai sông Ơ-phơ-rát và Ti-gơ-rơ ở Tây Nam Á; tên gọi này chỉ một vùng đất, nơi nhiều nhà nước lần lượt xuất hiện. Các dòng sông bồi đắp phù sa, tạo đất màu mỡ và cung cấp nước tưới. Nhờ đó, cư dân có thể phát triển nông nghiệp từ sớm. Sông còn là đường giao thông, giúp vận chuyển sản phẩm và trao đổi hàng hóa. Nước lên xuống theo mùa cũng đặt ra yêu cầu đắp đê, đào hồ, làm kênh mương. Cư dân phải hợp tác để đưa nước vào ruộng và hạn chế tác hại của lũ. Chính việc khai thác thuận lợi, giải quyết khó khăn và tổ chức lao động đã góp phần tạo điều kiện cho nền văn minh hình thành sớm.

Ở hình 3 trang 30 của SGK, trước hết tìm sông Nin và hai sông Ơ-phơ-rát, Ti-gơ-rơ. Sau đó đọc chú giải vùng màu: lãnh thổ Ai Cập thời Cổ và Trung vương quốc; lãnh thổ Lưỡng Hà thời kì Ba-bi-lon. Lược đồ còn có tên nước, đường biên giới ngày nay để giúp định vị. Không lấy đường biên giới hiện nay thay cho vùng màu chỉ lãnh thổ cổ đại. Cũng không coi toàn bộ Lưỡng Hà luôn thuộc một nhà nước trong suốt lịch sử.

Nông nghiệp phát triển, có của cải dư thừa và xã hội phân hóa; cùng với nhu cầu tổ chức các công việc chung, nhà nước dần hình thành. Quá trình ở hai khu vực có những mốc riêng. | Khu vực | Quá trình chính | |---|---| | Ai Cập | Khoảng năm 3200 TCN, các công xã được thống nhất thành Nhà nước Ai Cập. SGK gắn sự thống nhất này với vị vua huyền thoại Mê-nét. | | Lưỡng Hà | Khoảng thiên niên kỉ IV TCN, người Xu-me đến định cư và xây dựng các nhà nước thành bang ở hạ lưu hai sông. Sau đó, các vương triều Ác-cát, Át-xi-ri, Ba-bi-lon… lần lượt làm chủ vùng đất. | Ai Cập trải qua Tảo kì vương quốc, Cổ vương quốc, Trung vương quốc, Tân vương quốc và Hậu kì vương quốc; đến giữa thế kỉ I TCN bị La Mã xâm lược, thống trị. Lưỡng Hà bị Ba Tư xâm lược năm 539 TCN. Vua Ai Cập được gọi là pha-ra-ông, ở Lưỡng Hà là en-xi. Vua đứng đầu và nắm toàn quyền: đó là nhà nước quân chủ chuyên chế.

Các thành tựu gắn với nhu cầu ghi chép, tính toán, sản xuất và đời sống tinh thần. Có thể nhớ theo lĩnh vực rồi ghép với một ví dụ tiêu biểu. | Lĩnh vực | Ai Cập | Lưỡng Hà | |---|---|---| | Chữ viết | Chữ tượng hình; viết trên vật liệu làm từ cây pa-pi-rút. | Chữ hình nêm, dùng vật nhọn ấn lên đất sét ướt. | | Toán học | Tính toán theo hệ đếm thập phân. | Tính toán theo hệ đếm 60. | | Lịch và kĩ thuật | Biết làm lịch, làm thủy lợi, sử dụng cái cày; nổi bật với kĩ thuật ướp xác. | Biết làm lịch, làm thủy lợi, sử dụng cái cày, bánh xe. | | Kiến trúc | Kim tự tháp, tượng Nhân sư. | Vườn treo Ba-bi-lon được SGK giới thiệu như một kì quan cổ đại. | Chữ viết giúp lưu giữ và truyền đạt thông tin. Toán học phục vụ tính toán; làm lịch gắn với theo dõi thời gian. Công trình kiến trúc cho thấy khả năng tổ chức lao động và kĩ thuật của cư dân. Khi xem hình vườn treo trong sách, cần đọc chú thích “tranh minh họa”, không coi là ảnh chụp công trình còn nguyên ngày nay.