Nguyễn Trãi: nhân nghĩa, chính trị và văn hoá

Nguyễn Trãi (1380–1442), hiệu Ức Trai, có quê gốc ở vùng Thường Tín, Hà Nội theo địa danh hiện nay trong SGK. Ông là con Nguyễn Phi Khanh; năm 1400 thi đỗ Thái học sinh và làm quan dưới triều Hồ. Trong khởi nghĩa Lam Sơn, ông tham mưu cho Lê Lợi, soạn thư từ giao thiệp với quân Minh, góp phần tập hợp lực lượng và phân hoá đối phương. Kế tâm công chú trọng thuyết phục, tác động tới lòng người. Hiệu quả của thư từ, lập luận cần đặt cùng thế trận và sức mạnh nghĩa quân, không tách khỏi cuộc đấu tranh trên thực địa. Ở giai đoạn kết thúc, việc nghị hoà được đặt trong mục tiêu bảo toàn lực lượng, chấm dứt chiến tranh và giữ quan hệ bang giao về sau. Sau khi nhà Lê sơ thành lập, Nguyễn Trãi tiếp tục giữ trọng trách, tham gia xây dựng đất nước.

Nguyễn Trãi để lại nhiều tác phẩm ở những lĩnh vực khác nhau. Quân trung từ mệnh tập gắn với thư từ trong hoạt động đấu tranh, ngoại giao; Bình Ngô đại cáo trình bày thành quả và ý nghĩa của cuộc chiến đấu giành độc lập. Những văn bản ấy vừa có giá trị văn chương vừa giúp tìm hiểu lịch sử, tư tưởng. Quốc âm thi tập góp phần đặt nền móng phát triển văn học chữ Nôm. Giá trị đó gắn với việc đưa tiếng nói dân tộc vào sáng tác có trình độ cao, không có nghĩa Nguyễn Trãi là người sáng tạo ra toàn bộ chữ Nôm. Dư địa chí và những trước tác lịch sử, địa lí khác bổ sung đóng góp vào tri thức về đất nước. Tư tưởng yêu nước, nhân nghĩa và ý thức dân tộc thể hiện trong tác phẩm, hoạt động của ông. Tư liệu về việc bàn lễ nhạc cho thấy Nguyễn Trãi gắn sự yên ổn, đời sống nhân dân với nền tảng của nhạc. Đây là cách nhìn vượt việc mô tả âm thanh, đặt văn hoá trong quan hệ với trách nhiệm trị nước và cuộc sống cộng đồng. | Nhóm hoạt động | Cách nhận xét có dẫn chứng | |---|---| | Lam Sơn, ngoại giao | Tham mưu, thư từ và nghị hoà gắn mục tiêu độc lập, giảm tổn thất. | | Văn chương | Trước tác chữ Hán, chữ Nôm góp phần phát triển văn học và tư tưởng. | | Lịch sử, địa lí | Ghi chép, khảo cứu góp vào tri thức dân tộc. | Danh xưng nhà văn hoá lớn cần được giải thích qua những đóng góp ấy. Một tác phẩm có thể có nhiều giá trị nhưng từng nhận xét vẫn cần đúng nội dung nguồn.

Đọc Tư liệu 7 SGK tr. 49. Ghi nội dung Nguyễn Trãi trình bày về đời sống muôn dân và việc làm nhạc. Từ đó viết một nhận xét về tư tưởng coi trọng nhân dân, giải thích bằng ý trong tư liệu thay vì chỉ chép câu nói. Đối chiếu chân dung Nguyễn Trãi ở tr. 48: chú thích xác định là tranh vẽ. Có thể dùng để giới thiệu nhân vật nhưng không coi là ảnh chụp hoặc chứng cứ duy nhất về ngoại hình. Với bìa một bản in Dư địa chí, cần phân biệt tác phẩm lịch sử với thời điểm bản in được xuất bản. Lập hồ sơ gồm bối cảnh, hoạt động, các nhóm tác phẩm và đóng góp. Bài Lam Sơn cốt lõi giúp đọc sâu diễn biến, còn hồ sơ này yêu cầu đánh giá vai trò nhân vật và giá trị trước tác.