Thời Nguyễn: kiến trúc và điêu khắc

Kiến trúc thời Nguyễn tiếp nối truyền thống Việt Nam và tiếp thu ảnh hưởng phương Tây, nổi bật ở kinh thành Huế. Kĩ thuật thành luỹ kiểu vô-băng là một yếu tố quân sự phương Tây được kết hợp trong tổ chức kinh thành, bên cạnh cung điện và cách bố trí không gian theo truyền thống. Các công trình trong khu trung tâm được tổ chức quanh một trục, có tính đăng đối. Từ Kỳ Đài qua Ngọ Môn, sân Đại Triều Nghi và các điện có thể nhận ra mối liên hệ giữa lối vào, không gian hành lễ và khu vực sinh hoạt cung đình. Đây là quan hệ không gian; không dùng tên các hạng mục như một chuỗi năm xây dựng. Hệ thống lăng tẩm các vua Nguyễn có kiến trúc, điêu khắc công phu, gắn với cảnh quan. Mỗi lăng có cách tổ chức riêng nhưng cùng thể hiện quan hệ giữa công trình, nghi lễ và thiên nhiên. Khi so sánh cần chọn cùng tiêu chí như bố cục, vật liệu hoặc cảnh quan, tránh dùng một chi tiết để kết luận mọi lăng đều giống nhau. Ngoài Huế, thành Thăng Long và thành Gia Định cũng được SGK giới thiệu về sự kết hợp yếu tố thành luỹ phương Tây với truyền thống. Các công trình đền, chùa vẫn có ví dụ mới như đền Ngọc Sơn ở Hà Nội, dù không phải trọng tâm đầu tư như cung đình.

Điêu khắc thời Nguyễn gắn với trang trí cung điện, lăng tẩm và di tích. Tượng quan hầu, lính hầu, voi, ngựa có quy cách tương đối chặt chẽ, chú ý diễn tả chi tiết hiện thực. Vị trí đặt tượng và hình thức tạo tác cần được đọc trong không gian nghi lễ. Cửu đỉnh là chín đỉnh đồng đặt tại sân Thế Miếu, được đúc dưới thời Minh Mạng. Các hình chạm về núi sông, cửa biển, hoa cỏ, động vật, xe thuyền và binh khí gợi sự phong phú của đất nước. Công trình vừa thể hiện kĩ thuật đúc, trang trí, vừa mang ý nghĩa quyền lực và ước vọng trường tồn của vương triều. | Mặt phân tích | Cách dùng Cửu đỉnh làm dẫn chứng | |---|---| | Kĩ thuật, hình thức | Chất liệu đồng, hình khối và các hoạ tiết được tổ chức trên thân đỉnh. | | Nội dung biểu đạt | Nhiều hình ảnh tự nhiên, đời sống và đất nước. | | Bối cảnh | Vị trí tại Thế Miếu và ý nghĩa biểu tượng của vương triều. | Cách gọi “hình ảnh đất nước thu nhỏ” thể hiện nội dung biểu đạt; Cửu đỉnh không phải bản đồ hiện đại để đo khoảng cách hoặc xác định ranh giới. Phân tích biểu tượng cần có giới hạn phù hợp loại hiện vật.

Quan sát Ngọ Môn ở SGK tr. 15 và Cửu đỉnh ở tr. 16–17. Với Ngọ Môn, ghi chức năng cổng và nét phối hợp các phần kiến trúc. Với Cửu đỉnh, chọn hai nhóm hoạ tiết, mô tả rồi nêu nội dung chúng biểu đạt. Vẽ sơ đồ chữ về trục công trình được SGK tr. 16 giới thiệu, ghi rõ là quan hệ không gian khái quát. Sau đó viết một đoạn giải thích sự kết hợp truyền thống và ảnh hưởng phương Tây bằng một dẫn chứng. Nếu dùng ảnh lăng tẩm hiện nay, ghi nguồn, niên đại công trình và thông tin bảo tồn khi có. Một ảnh đẹp giúp giới thiệu hình thức nhưng chưa đủ kết luận toàn bộ di tích không trải qua tu sửa hoặc mọi lăng có cùng cảnh quan.