Nghệ thuật thời Trần: kế thừa và phát triển

Thời Trần tiếp tục sử dụng, tu sửa những công trình từ thời Lý, đồng thời xây mới tại Hoàng cung Thăng Long và những địa điểm khác. Cung Tức Mặc–Thiên Trường gắn với nơi làm việc, nghỉ ngơi của Thái thượng hoàng; các hành cung phục vụ nhà vua khi ra ngoài kinh thành. Theo SGK, cung điện có những công trình đặt trên bệ cao, nhiều tầng và có hành lang. Chùa, tháp phân bố ở vùng Đông Bắc, Tây Bắc và tập trung ven các triền sông Bắc Bộ. Phạm vi xây dựng còn mở rộng về phía nam đến Thanh Hoá, Nghệ An. Nhiều công trình được trùng tu hoặc xây lại từ thời Lý, thường có quy mô nhỏ hơn; khu Yên Tử lại được mở rộng thành trung tâm Phật giáo. Cần giữ sự khác nhau giữa xu hướng chung và trường hợp cụ thể. Tháp Phổ Minh ở tỉnh Ninh Bình và tháp Bình Sơn ở tỉnh Phú Thọ hiện nay là các ví dụ tiêu biểu trong SGK. Tháp Phổ Minh kết hợp gạch với đá; tháp Bình Sơn có hệ thống hoa văn trên gạch nung. Vật liệu và trang trí cho thấy kiến trúc, điêu khắc có quan hệ ngay trong một công trình.

Điêu khắc thời Trần kế thừa thời Lý nhưng có cách tạo hình khoáng đạt, khoẻ khoắn hơn. Đề tài phong phú gồm hoa sen, hoa cúc, rồng, phượng, hổ và hình người. Nghệ thuật thể hiện qua tượng, phù điêu, bệ đá, đồ gốm và các bộ phận trang trí kiến trúc. Bức Tiên nữ dâng hoa–tấu nhạc bằng gỗ ở chùa Thái Lạc, hình vũ nữ trên bệ đá chùa Hoa Long và bộ cửa chạm rồng chùa Phổ Minh là những dẫn chứng. Các hình dâng hoa, tấu nhạc cần được đặt trong không gian tín ngưỡng và nghệ thuật; không đọc mọi chi tiết thần thoại như ảnh chụp một sinh hoạt đã xảy ra. | Tiêu chí | Cách so sánh Lý–Trần | |---|---| | Chùa, tháp | Cùng chịu ảnh hưởng Phật giáo; thời Trần vừa trùng tu vừa mở rộng phạm vi xây dựng. | | Phong cách điêu khắc | Thời Lý nổi bật vẻ mềm mại; thời Trần tiếp nối và có xu hướng khoáng đạt, khoẻ khoắn hơn. | Sự phát triển không làm mất hoàn toàn những yếu tố kế thừa. Một nhận xét tốt nêu được nét chung, điểm đổi mới và hiện vật làm dẫn chứng.

Mở Hình 8 SGK tr. 10, quan sát nhân vật, động tác và cách bố trí hình trên chất liệu gỗ. Ghi thông tin từ chú thích trước khi mô tả. Những hình tượng có yếu tố thần thoại thể hiện quan niệm và cách tạo hình nghệ thuật của thời kì. Chọn một hiện vật thời Lý và một hiện vật thời Trần cùng loại hình để so sánh. Viết theo ba bước: nêu tiêu chí, mô tả dấu hiệu ở từng đối tượng, rút nhận xét có giới hạn. Nếu dùng ảnh di tích hiện nay, ghi thêm nguồn và lịch sử trùng tu khi có hồ sơ. Không dùng quy mô của một tháp để kết luận mọi công trình của cả triều đại đều có cùng quy mô.