Nghệ thuật thời Lê sơ: cung điện, lăng mộ và văn bia

Các công trình thời Lê sơ tập trung ở Đông Kinh, tức Thăng Long, và Lam Kinh tại Thanh Hoá. Điện Kính Thiên là nơi thiết triều, được xây dựng từ thời Lê Thái Tổ rồi sửa sang dưới thời Lê Thánh Tông. Điện Cần Chánh, cung Vạn Thọ cũng thuộc những công trình tiêu biểu ở kinh đô. Lam Kinh là một quần thể gồm cung điện, miếu và lăng mộ các vua Lê. Chức năng thờ tự, tưởng niệm gắn với nguồn gốc vương triều giúp giải thích việc xây dựng quần thể tại đây, bên cạnh trung tâm chính trị ở Thăng Long. Không đồng nhất mọi công trình Lam Kinh với một toà điện hoặc một ngôi mộ. Việc xây mới chùa, tháp thời Lê sơ bị hạn chế, song hoạt động tu bổ vẫn được coi trọng. Vì vậy, nhấn mạnh kiến trúc cung đình không có nghĩa các công trình Phật giáo hoàn toàn không được quan tâm. Khi so sánh với thời Lý–Trần, cần xét sự thay đổi trọng tâm xây dựng và bối cảnh xã hội.

Điêu khắc thời Lê sơ thể hiện trên lăng mộ, văn bia và thành bậc bằng đá. Tượng người, linh vật được tổ chức theo bố cục có quy cách; văn bia vừa lưu thông tin vừa có giá trị nghệ thuật qua hình dáng, đường viền và hoa văn. Bia Vĩnh Lăng ở Lam Kinh là một dẫn chứng tiêu biểu: tấm bia đặt trên lưng rùa, có trang trí hình rồng. Có thể phân tích hình thức nghệ thuật và vai trò ghi nhớ nhân vật, vương triều, nhưng muốn hiểu nội dung văn bia phải dựa vào văn bản được đọc, dịch và thuyết minh có nguồn. Bậc thềm chạm rồng điện Kính Thiên thể hiện cách tạo hình mạnh mẽ, uy nghiêm. Trong không gian cung đình, hình rồng gắn với quyền lực của vua. Từ thời Lê Thánh Tông, phong cách điêu khắc có xu hướng hoa mĩ, cầu kì hơn. Đây là sự biến đổi trong cùng một thời kì, nên không coi mọi tác phẩm Lê sơ có nét giống hệt nhau. | Đối tượng | Nội dung có thể tìm hiểu | |---|---| | Điện Kính Thiên | Chức năng thiết triều và tổ chức không gian cung đình. | | Bia Vĩnh Lăng | Quan hệ giữa thông tin văn bia, điêu khắc và tưởng niệm. | | Bậc thềm chạm rồng | Đường nét, hình khối và biểu tượng quyền lực quân chủ. |

Quan sát Hình 11 SGK tr. 12. Mô tả vị trí rồng ở bậc thềm, tư thế đầu và đường nét thân. Nối những đặc điểm ấy với cảm giác uy nghiêm, mạnh mẽ. Nhận xét cần có dẫn chứng nhìn thấy, tránh chỉ viết “tinh xảo”. Đối chiếu Hình 10 tr. 11 về bia Vĩnh Lăng. Lập hai cột: thông tin quan sát từ ảnh và thông tin phải tra cứu trong thuyết minh. Ví dụ, thấy hình rùa và hoa văn không đồng nghĩa đã đọc được nội dung chữ trên bia. Nếu sưu tầm ảnh Lam Kinh hiện nay, ghi ngày chụp và phân biệt di vật gốc với công trình được bảo tồn, phục hồi. Không lấy một mô tả phế tích trong tài liệu cũ làm kết luận rằng hiện nay không có hạng mục phục dựng.