Danh nhân và vai trò trong lịch sử dân tộc

Theo cách hiểu trong SGK, danh nhân là người có tài năng, phẩm chất và đóng góp kiệt xuất đối với dân tộc hoặc nhân loại, được cộng đồng thừa nhận, kính trọng. Sự nổi tiếng cần được xem trong quan hệ với công lao và ảnh hưởng lịch sử, không chỉ mức độ một tên tuổi được nhắc đến. Có thể phân loại theo lĩnh vực như chính trị, quân sự, văn hoá, khoa học–công nghệ, giáo dục–đào tạo; cũng có thể xét phạm vi ảnh hưởng trong nước hoặc quốc tế. Mỗi tiêu chí trả lời một câu hỏi khác nhau. Một người có thể đóng góp ở nhiều lĩnh vực, như Nguyễn Trãi vừa tham gia hoạt động chính trị, quân sự vừa để lại nhiều tác phẩm văn hoá. Cộng đồng tôn vinh danh nhân bằng nhiều hình thức: dựng tượng, xây nơi tưởng niệm, tổ chức lễ kỉ niệm, lễ hội, đặt tên đường, trường học, nghiên cứu và giới thiệu tác phẩm. Cần xác định đúng hình thức, chủ thể và thời điểm; hoạt động tưởng niệm ngày nay khác với sự kiện trong cuộc đời nhân vật.

Trong đấu tranh bảo vệ đất nước, danh nhân có thể giữ vai trò lãnh đạo, tổ chức, chỉ huy, xây dựng kế sách, tập hợp lực lượng hoặc thực hiện ngoại giao. Tài năng của cá nhân được phát huy trong quan hệ với tập thể và nhân dân. Trong xây dựng đất nước, các nhà chính trị góp phần tổ chức nhà nước, cải cách, phát triển kinh tế, pháp luật và giáo dục. Khi nhận xét, cần xét vấn đề đặt ra trong thời đại và chính sách đã thực hiện, không lấy quy định hiện nay gán nguyên vẹn cho xã hội quá khứ. Về văn hoá và tri thức, tác phẩm văn chương, sử học, địa lí, y học cùng hoạt động truyền dạy góp phần bồi đắp vốn hiểu biết và giá trị tinh thần. Một công trình có thể được lưu giữ, nghiên cứu, sử dụng qua nhiều thế hệ. Ví dụ mộc bản Hải Thượng y tông tâm lĩnh được SGK giới thiệu cho thấy quan hệ giữa tri thức, văn bản và việc gìn giữ di sản. | Câu hỏi tìm hiểu | Loại thông tin cần có | |---|---| | Nhân vật sống trong hoàn cảnh nào? | Thời gian, không gian, vấn đề lịch sử đặt ra. | | Nhân vật đã làm gì? | Hành động, quyết sách, tác phẩm và các mốc có nguồn. | | Có đóng góp ra sao? | Kết quả, ảnh hưởng, giá trị và dẫn chứng giải thích. |

Đọc mục khái niệm và vai trò ở SGK tr. 41–42. Chọn một danh nhân, lập phiếu gồm thân thế, bối cảnh, sự nghiệp, đóng góp, tư liệu. Với mỗi nhận xét, chỉ ra dẫn chứng làm cơ sở. Ảnh tượng đài cho thấy cách cộng đồng tưởng niệm; một văn bản, hiện vật hoặc hồi kí cung cấp những thông tin khác. Ghi người tạo tư liệu, niên đại, nơi lưu giữ hay công bố để dùng đúng chức năng. Không coi trang phục trên một tượng đài mới là bằng chứng trực tiếp về mọi chi tiết ngoại hình của nhân vật xưa. Viết đoạn giải thích vì sao học lịch sử cần tìm hiểu danh nhân. Có thể nêu việc hiểu bối cảnh qua quyết sách, nhận ra vai trò cá nhân cùng tập thể, hoặc học phương pháp lao động và trách nhiệm từ đóng góp cụ thể. Nhận xét cần có ví dụ, không chỉ lời ca ngợi chung.