Chiến tranh thế giới thứ nhất: nguyên nhân và tác động

Chiến tranh thế giới thứ nhất diễn ra trong những năm 1914–1918. Theo SGK, nguồn gốc sâu xa gắn với sự phát triển không đều về kinh tế, chính trị của chủ nghĩa tư bản cuối thế kỉ XIX–đầu thế kỉ XX. Tương quan sức mạnh thay đổi trong khi sự phân chia thuộc địa, thị trường không đáp ứng tham vọng của các nước đế quốc. Mâu thuẫn về quyền lợi thúc đẩy chạy đua vũ trang và sự hình thành hai khối quân sự đối lập. Đức, Áo–Hung và I-ta-li-a ban đầu tham gia Liên minh tay ba; Anh, Pháp, Nga hình thành phe Hiệp ước. Thành phần liên minh có thay đổi, nên không lấy danh sách ban đầu để mô tả mọi thời điểm chiến tranh. Ngày 28-6-1914, Thái tử Áo–Hung bị ám sát tại Bô-xni-a. Sự kiện trở thành duyên cớ để Áo–Hung gây chiến với Xéc-bi; những bước tuyên chiến sau đó kéo nhiều nước vào cuộc chiến. Vì vậy, vụ ám sát là tác nhân trực tiếp châm ngòi trong bối cảnh mâu thuẫn đã tích tụ, không phải nguồn gốc duy nhất của chiến tranh. | Tầng giải thích | Nội dung cần làm rõ | |---|---| | Nguyên nhân sâu xa | Sức mạnh thay đổi, mâu thuẫn về thuộc địa và quyền lợi giữa các đế quốc. | | Quá trình làm căng thẳng tăng | Chạy đua vũ trang, hình thành các khối đối lập. | | Duyên cớ trực tiếp | Vụ ám sát năm 1914 và việc sử dụng sự kiện để phát động chiến tranh. |

Chiến tranh kết thúc năm 1918 với thất bại của phe Liên minh và thắng lợi của phe Hiệp ước. Bảng 1 SGK tr. 22 nêu khoảng 10 triệu người chết và 20 triệu người bị tàn phế. Đây là những số liệu theo bảng thống kê trong sách, cần giữ đúng tên chỉ tiêu và đơn vị, không chuyển thành số người của một quốc gia riêng. Hậu quả trực tiếp là sinh mạng bị mất, thương tật, gia đình li tán, tổn thất vật chất và suy giảm đời sống. Chiến thắng của một phe không xoá những mất mát của nhân dân các nước tham chiến. Tác động chỉ những biến đổi rộng hơn: bản đồ chính trị châu Âu thay đổi với sự sụp đổ của các đế quốc; châu Âu suy yếu trong khi Mỹ, Nhật Bản có điều kiện vươn lên; một trật tự mới được hình thành qua hệ thống Véc-xai–Oa-sinh-tơn. Cách mạng tháng Mười năm 1917 và sự ra đời Nhà nước Xô viết cũng mở ra bước phát triển mới của phong trào cách mạng thế giới. Khi đánh giá, đi từ dẫn chứng đến nhận xét: số người chết, thương tật cho thấy tổn thất con người; thay đổi đế quốc và tương quan lực lượng cho thấy biến động chính trị quốc tế. Không gộp tất cả vào một câu “chiến tranh rất khốc liệt” rồi bỏ phần giải thích.

Đọc Bảng 1 ở SGK tr. 22. Ghi nguyên tên hai chỉ tiêu về con người, đơn vị triệu người và phạm vi toàn cuộc chiến. Viết một câu nêu dữ kiện và một câu giải thích hậu quả đối với đời sống. Không cộng các nhóm người thành một tổng nếu chưa rõ phạm vi thống kê có trùng nhau không. Đối chiếu Tư liệu 1 tr. 21, nhận định của Lê-nin về mục tiêu chia và chia lại thuộc địa. Xác định tác giả, nội dung phê phán và mối liên hệ với nguyên nhân đã học. Tư liệu là một nhận định có xuất xứ; khi sử dụng cần giải thích bằng bối cảnh và dẫn chứng. Tự viết đoạn ba phần: nguyên nhân sâu xa, duyên cớ, hậu quả hoặc tác động. Kiểm tra xem từng dẫn chứng đã được đặt vào đúng tầng giải thích chưa.