Nghệ thuật, khoa học và kĩ thuật Đại Việt

Kiến trúc cung đình để lại những thành tựu gắn với kinh đô Hoa Lư, Thăng Long, Tây Đô và Huế. Bên cạnh đó là chùa, tháp, đền, đình, miếu, nhà thờ. Vật liệu, cách bố trí và trang trí giúp tìm hiểu kĩ thuật, thẩm mĩ và đời sống từng thời kì. Điêu khắc phát triển qua tượng và chạm khắc trên công trình. Tượng Phật Bà Quan Âm ở chùa Bút Tháp là một dẫn chứng tiêu biểu thời Lê trung hưng. Khi tìm hiểu một hiện vật cần nhận diện chất liệu, hình thức, nơi lưu giữ và bối cảnh, tránh chỉ nhận xét “đẹp” mà không có căn cứ. Tranh dân gian có tranh thờ và tranh chơi Tết; kĩ thuật chủ yếu là in trên giấy dó bằng ván khắc, rồi sửa lại bằng tay. Các dòng tranh nổi tiếng gồm Đông Hồ, Hàng Trống, Làng Sình. Nghệ thuật biểu diễn gồm loại hình cung đình và dân gian như tuồng, chèo, múa rối, ca trù, hát văn. Nhạc cụ truyền thống đa dạng, thuộc bộ gõ, bộ hơi, bộ dây.

Các triều đại quan tâm ghi chép lịch sử, lập cơ quan chuyên trách. Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu thời Trần và Đại Việt sử ký toàn thư gắn với Ngô Sỹ Liên thời Lê sơ là những bộ sử tiêu biểu. Thời Nguyễn, Quốc sử quán biên soạn Đại Nam thực lục, Khâm định Việt sử thông giám cương mục và nhiều công trình khác. Địa lí học có các công trình địa chí ghi chép núi sông, địa danh, phong tục như Dư địa chí của Nguyễn Trãi, Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn. Bản đồ được xây dựng, tiêu biểu là Hồng Đức bản đồ và Đại Nam nhất thống toàn đồ. Đây là các thành tựu trong bối cảnh lịch sử của chúng. | Lĩnh vực | Dẫn chứng tiêu biểu | |---|---| | Toán học | Đại thành toán pháp – Lương Thế Vinh; Lập thành toán pháp – Vũ Hữu | | Quân sự | Binh thư yếu lược – Trần Quốc Tuấn; Hổ trướng khu cơ – Đào Duy Từ | | Y học | Nam dược thần hiệu – Tuệ Tĩnh; Hải Thượng y tông tâm lĩnh – Lê Hữu Trác | Kĩ thuật quân sự có súng thần cơ, thuyền chiến cỡ lớn; thế kỉ XVI–XVII có đúc đại bác, đóng thuyền chiến trang bị đại bác và tiếp thu kĩ thuật phương Tây. Những thành tựu cho thấy tri thức gắn với nhu cầu xây dựng, bảo vệ và tổ chức đời sống.

Một bài giới thiệu ngắn có thể chọn một thành tựu rồi trình bày ba ý: đó là gì và thuộc thời kì nào; đặc điểm nào thể hiện trình độ sáng tạo; đóng góp gì đối với đời sống hoặc lịch sử văn hoá. Chẳng hạn, giới thiệu một bộ sử cần nêu tên, người hoặc cơ quan biên soạn, bối cảnh và vai trò ghi chép quá khứ. Giới thiệu công trình kiến trúc cần có tư liệu về niên đại, kĩ thuật, hình thức và giá trị. Tên tác phẩm là điểm khởi đầu, còn đặc điểm, đóng góp và dẫn chứng mới giúp làm rõ nhận xét. Khi dùng ảnh, bản đồ hoặc trích đoạn, cần ghi xuất xứ. Không dùng bản đồ cổ làm bản đồ hành chính hiện nay; không biến việc giới thiệu tác phẩm y học cổ thành hướng dẫn tự chữa bệnh. Đúng bối cảnh giúp bảo toàn ý nghĩa lịch sử của thành tựu.