Lịch sử xã hội Việt Nam truyền thống

Lịch sử xã hội tìm hiểu đời sống xã hội trong quá khứ: cấu trúc, giai cấp, tầng lớp, tổ chức, phong trào và các quan hệ xã hội. Đối tượng còn có vai trò, vị thế của cá nhân, nhóm; sự phân biệt, kì thị và những thay đổi vị thế trong xã hội. Một câu hỏi như “Cư dân làng, cư dân đô thị tổ chức sinh hoạt và có quan hệ ra sao?” khác với việc chỉ hỏi một sản phẩm được làm bằng kĩ thuật nào. Các lĩnh vực có liên quan nhưng cần giữ trọng tâm của câu hỏi. Tìm hiểu xã hội cần xác định thời gian, địa bàn, nhóm cư dân và nguồn. Những tên gọi về tầng lớp có ý nghĩa trong bối cảnh lịch sử; không lấy cách chia của một thời kì áp lên mọi giai đoạn khác.

Thời Văn Lang–Âu Lạc, cư dân tổ chức thành những cộng đồng có tính gắn kết để sản xuất, giao thương, đương đầu thiên tai và ngoại xâm. Làng, chiềng, chạ là những đơn vị cơ sở. Xã hội có phân hoá thành quý tộc, dân tự do và một số ít nô tì. Thời Bắc thuộc, bộ máy cai trị của phong kiến phương Bắc áp đặt sự thống trị, nhưng người Việt vẫn duy trì được cộng đồng nông thôn với mức độ tự chủ nhất định. Có những tầng lớp như quan lại, địa chủ người Hán và hào trưởng người Việt. Mâu thuẫn bao trùm là giữa người Việt với chính quyền đô hộ. Đấu tranh chống nô dịch, đồng hoá đi cùng việc giữ tổ chức cộng đồng và tiếp thu có chọn lọc những yếu tố văn hoá. Gia đình, dòng họ và làng bản có biến đổi trong quá trình ấy. Khi so sánh, cần dùng cùng tiêu chí: đơn vị cộng đồng, thành phần xã hội, vị thế và quan hệ. Không lấy một truyền thuyết làm bằng chứng đủ về toàn bộ cơ cấu xã hội.

Thời quân chủ độc lập, làng xã được củng cố, có vai trò trong tổ chức đời sống và chống ngoại xâm. Quá trình khai phá, phát triển đất nước tạo thêm những cộng đồng với hình thức, điều kiện khác nhau. Cùng với nông thôn có các trung tâm đô thị, cảng thị như Thăng Long, Vân Đồn, Phố Hiến, Hội An. Ở nhiều nơi, bên cạnh chức năng chính trị, quân sự phát triển hoạt động thủ công, trao đổi; thương nhân, thợ thủ công là những nhóm cư dân đô thị quan trọng. Vua, hoàng tộc và quan lại giữ vị trí thống trị; quan lại được tuyển chọn bằng những con đường như tuyển cử, khoa cử. Cư dân còn được phân theo cách gọi sĩ, nông, công, thương: nho sĩ, nông dân, thợ thủ công, người buôn bán. Các cách chia phản ánh những góc nhìn khác nhau về xã hội, không được gộp thành một bảng tầng lớp bất biến. Một trục thời gian nên chỉ rõ sự tiếp nối làng bản, các biến đổi thành phần, quan hệ và sự xuất hiện, phát triển của cư dân đô thị.