Hai nghĩa của lịch sử
Lịch sử nói đến những gì đã diễn ra trong quá khứ. Lịch sử loài người bao gồm hoạt động của con người, quan hệ giữa con người với nhau và với tự nhiên từ khi con người xuất hiện đến nay.
Khi học, cần phân biệt **hiện thực lịch sử** với **lịch sử được con người nhận thức**. Hiện thực lịch sử là những sự việc thực sự đã diễn ra, tồn tại khách quan. Nhận thức lịch sử là hiểu biết của con người về quá khứ ấy, được thể hiện trong sách, bài nghiên cứu, lời kể, trưng bày và nhiều hình thức khác.
| Điểm phân biệt | Hiện thực lịch sử | Lịch sử được con người nhận thức |
|---|---|---|
| Nội dung | Những gì đã thực sự xảy ra | Hiểu biết và sự tái hiện về những gì đã xảy ra |
| Quan hệ với người tìm hiểu | Không phụ thuộc ý muốn của người nghiên cứu | Chịu ảnh hưởng của nguồn tư liệu, phương pháp và người nghiên cứu |
| Khi có chứng cứ mới | Sự việc đã xảy ra không đổi | Hiểu biết có thể được bổ sung hoặc điều chỉnh |
Việc một cuốn sách sửa thông tin về quá khứ làm thay đổi nhận thức trong cuốn sách đó; nó không làm sự việc trong quá khứ xảy ra lại theo cách khác.
Bài luyện
Một công trình nghiên cứu bổ sung thông tin về quá trình xây cầu Long Biên. Nhận định nào đúng?
Nghiên cứu không thay đổi sự việc đã diễn ra.
Đúng. Chứng cứ mới có thể bổ sung nhận thức về sự việc cũ.
Thời điểm công bố không thay thế việc kiểm chứng.
Sự việc đã diễn ra tồn tại khách quan.
Lời giải
Quá trình xây cầu là hiện thực lịch sử. Công trình nghiên cứu trình bày nhận thức về quá trình ấy. Nếu có thêm chứng cứ xác thực, hiểu biết có thể được bổ sung; hiện thực đã xảy ra không đổi.
Phân biệt qua một ví dụ
Cầu Long Biên được xây dựng từ năm 1898 đến năm 1902. Quá trình thi công, những người tham gia và các hoạt động diễn ra khi ấy thuộc hiện thực lịch sử. Một bài giới thiệu viết ngày nay về quá trình đó là sản phẩm nhận thức lịch sử.
Các dấu tích còn lại giúp kiểm tra bài giới thiệu. Tuy nhiên, một tấm ảnh chỉ ghi được một khoảnh khắc và một góc nhìn. Muốn tìm hiểu cả quá trình, phải đặt ảnh bên cạnh các tư liệu khác. Không nên đồng nhất một bản kể về sự kiện với toàn bộ sự kiện.
Khi đọc một thông tin, có thể tự xác định: thông tin đang nói đến sự việc đã xảy ra, một chứng cứ về sự việc, hay cách người viết trình bày sự việc? Phân biệt ba điều này giúp tránh coi một câu chuyện tái dựng là chứng cứ trực tiếp.
Bài luyện
Trong ví dụ về cầu Long Biên, đâu là sản phẩm nhận thức lịch sử?
Đây là hoạt động đã diễn ra trong quá khứ.
Công việc thực tế khi ấy thuộc hiện thực lịch sử.
Đúng. Bài thuyết minh trình bày hiểu biết về quá khứ.
Những thay đổi thực tế khi ấy thuộc hiện thực lịch sử.
Lời giải
Bài thuyết minh là cách con người lựa chọn, giải thích và trình bày thông tin về quá trình xây cầu. Ba phương án còn lại đều nói đến hoạt động thực tế đã diễn ra.
Vì sao có những cách trình bày khác nhau?
Người tìm hiểu không thể quan sát lại toàn bộ quá khứ. Nguồn tư liệu còn lại có thể thiếu, phản ánh những mặt khác nhau hoặc chứa thông tin cần kiểm tra. Năng lực, phương pháp, mục đích và thái độ của người nghiên cứu cũng ảnh hưởng đến kết quả.
Vì vậy, hai bài viết về cùng một sự kiện có thể khác nhau về chi tiết được lựa chọn hoặc cách đánh giá. Điều cần làm là kiểm tra nguồn và lập luận. Không phải mọi cách trình bày đều có giá trị như nhau: nhận định có chứng cứ xác thực và được đối chiếu có cơ sở vững hơn suy đoán.
Một kết luận lịch sử cần trung thực với chứng cứ và sẵn sàng được bổ sung khi có căn cứ mới. Nhận thức chưa đầy đủ không có nghĩa là không thể tìm hiểu quá khứ một cách khoa học.
Bài luyện
Hai bài giới thiệu về một di tích nêu hai thời điểm xây dựng khác nhau. Cách xử lí phù hợp là gì?
Đúng. Cần xác định căn cứ của từng thông tin.
Số lượt chia sẻ không xác nhận độ tin cậy.
Bài dài vẫn có thể dùng tư liệu không chính xác.
Khác biệt là lí do cần kiểm chứng, không phải bỏ nghiên cứu.
Lời giải
Đối chiếu nguồn và chứng cứ giúp xác định thông tin nào có cơ sở, thông tin nào còn thiếu căn cứ. Không thể dùng mức độ phổ biến hoặc độ dài thay cho việc kiểm tra tư liệu.
Bài luyện
Nhận định nào giải thích đúng khoảng cách giữa hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử?
Ý muốn không thay đổi hiện thực đã diễn ra.
Mỗi tư liệu thường chỉ cung cấp một phần thông tin.
Phương pháp nghiên cứu ảnh hưởng đến chất lượng nhận thức.
Đúng. Nhận thức phải dựa trên chứng cứ và tiếp tục hoàn thiện.
Lời giải
Quá khứ đã diễn ra, còn con người tìm hiểu qua những tư liệu còn lại trong các điều kiện cụ thể. Các giới hạn ấy đòi hỏi kiểm chứng và bổ sung nhận thức bằng phương pháp khoa học.
Đang học