Di sản văn hoá và cách phân loại

Di sản văn hoá là hệ thống giá trị vật chất, tinh thần được cộng đồng sáng tạo, tích luỹ trong lịch sử và lưu truyền qua các thế hệ. Mỗi cộng đồng có những di sản gắn với quá trình sống, lao động, giao lưu và sáng tạo của mình. Di sản có thể là công trình, hiện vật, tri thức, kĩ năng, lời ca hoặc thực hành văn hoá. Không chỉ tuổi đời hay vẻ đẹp khiến một đối tượng có giá trị; cần xem nó chứa những thông tin, ý nghĩa lịch sử, văn hoá, khoa học và được cộng đồng kế thừa ra sao. Di sản là tài sản quý của cộng đồng, góp phần tạo bản sắc; có thể là nguồn lực phát triển, sinh kế. Qua giao lưu và tôn trọng đa dạng văn hoá, di sản còn góp phần tăng hiểu biết, đoàn kết giữa các dân tộc, quốc gia. Phát huy các ý nghĩa ấy cần đi cùng bảo vệ giá trị, không chỉ khai thác thu nhập.

Có nhiều cách phân loại. Theo nhu cầu được đáp ứng, có thể nói đến giá trị vật chất và tinh thần. Theo hình thái biểu hiện, phân biệt di sản văn hoá vật thể và phi vật thể. | Hình thái | Đặc điểm, ví dụ | |---|---| | Vật thể | Sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học; như công trình, di tích, di vật, cổ vật | | Phi vật thể | Tri thức, kĩ năng, biểu đạt, tập quán được thực hành, trao truyền; như nghệ thuật trình diễn, lễ hội, nghề truyền thống | Nhà cổ, một chiếc áo nghi lễ là những đối tượng vật thể. Kĩ năng hát, trình diễn, cách thực hành một nghi lễ thuộc phương diện phi vật thể. Một di sản có thể chứa các mặt liên hệ chặt chẽ: không gian, nhạc cụ đi cùng tri thức, người thực hành. Vì vậy, không đồng nhất mọi vật thể chỉ thoả mãn nhu cầu vật chất; một công trình thờ tự còn có ý nghĩa tinh thần. Cũng không cho rằng di sản phi vật thể tồn tại tách rời người, đồ vật và không gian thực hành.

Mục đích phân loại là nhận diện sự đa dạng và làm cơ sở quản lí, bảo vệ, phát huy giá trị tốt hơn. Đặc điểm khác nhau đòi hỏi cách gìn giữ khác nhau. Với hiện vật, cần chú ý chất liệu, tình trạng và điều kiện bảo quản. Với một nghệ thuật trình diễn, cần quan tâm người thực hành, việc truyền dạy, môi trường sinh hoạt và tri thức liên quan. Chỉ lưu một ảnh chưa thể thay việc gìn giữ toàn bộ những phương diện ấy. Phân loại đúng hỗ trợ xây dựng chính sách, lựa chọn biện pháp và ứng xử phù hợp. Đây là cách hiểu ý nghĩa thực tiễn, không phải phân loại để xếp cộng đồng này cao hơn cộng đồng khác. Khi giới thiệu, cần nêu tiêu chí, dẫn chứng và điều cần bảo vệ của loại hình đã chọn.