Cơ sở hình thành và tiến trình văn minh Đại Việt

Văn minh Đại Việt là những sáng tạo vật chất, tinh thần đạt trình độ phát triển cao trong kỉ nguyên độc lập, từ sau thời Bắc thuộc đến trước khi thực dân Pháp xâm lược. Phạm vi bài học tập trung từ thế kỉ X đến giữa thế kỉ XIX, trước năm 1858. Tên gọi lấy quốc hiệu Đại Việt để định danh nền văn minh, nhưng tiến trình được tìm hiểu bắt đầu từ Ngô–Đinh–Tiền Lê và kéo dài đến thời Nguyễn. Vì vậy, không đồng nhất phạm vi văn minh với đúng những khoảng thời gian sử dụng một quốc hiệu. Nền văn minh có sự kế thừa văn hoá cổ, đồng thời chứa những sáng tạo của cư dân trong điều kiện độc lập, giao lưu và thích ứng với tự nhiên.

| Cơ sở | Vai trò cần phân tích | |---|---| | Kế thừa Văn Lang–Âu Lạc | Tiếp nối sản xuất lúa nước, đời sống xóm làng và những giá trị văn hoá | | Gìn giữ bản sắc trong thời Bắc thuộc | Duy trì sức sống văn hoá qua quá trình đấu tranh lâu dài | | Độc lập tự chủ | Tạo điều kiện chủ động xây dựng tổ chức, phát triển kinh tế và văn hoá | | Tiếp thu có chọn lọc | Phát triển những yếu tố phù hợp từ Trung Hoa, Ấn Độ và các nguồn giao lưu khác | Những cơ sở ấy không tách rời. Nền văn hoá được gìn giữ giúp phục hưng khi giành độc lập; độc lập tạo điều kiện phát huy nội lực, tiếp nhận yếu tố mới theo nhu cầu phát triển. Ví dụ, tiếp thu Nho giáo, chữ Hán và khoa cử đi cùng sáng tạo chữ Nôm, phát triển văn học, nghệ thuật mang nét riêng. Tiếp nhận ảnh hưởng không đồng nghĩa đánh mất toàn bộ nền tảng văn hoá.

Sơ đồ và bảng dưới đây giúp theo dõi các giai đoạn. Các mốc là khái quát, cần đặt thành tựu trong bối cảnh từng thời kì.

| Giai đoạn | Nét nổi bật khái quát | |---|---| | Ngô–Đinh–Tiền Lê | Khôi phục, xây dựng nền độc lập; kinh tế và văn hoá bước đầu phát triển | | Lý–Trần–Hồ | Phát triển nhiều thành tựu; thời Lý–Trần nổi bật sự kết hợp Nho–Phật–Đạo | | Lê sơ | Phát triển rực rỡ, Nho học và khoa cử được coi trọng | | Mạc–Lê trung hưng | Công thương nghiệp phát triển, văn hoá dân gian và tiếp xúc phương Tây mở rộng | | Tây Sơn–Nguyễn, trước 1858 | Phát triển trong quá trình thống nhất đất nước; thời Nguyễn nổi bật tính thống nhất | Năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long; năm 1428 mở đầu nhà Lê sơ; năm 1802 nhà Nguyễn được thành lập. Các mốc giúp đặt những giai đoạn vào trình tự, không thay thế việc tìm hiểu thành tựu. Quá trình có biến động và tổn thất, như thời Minh đô hộ 1407–1427. Vì vậy, khái quát phát triển không có nghĩa mọi thời điểm đều liên tục tăng trưởng hoặc không có gián đoạn.