Chính trị và pháp luật của văn minh Đại Việt

Các vương triều Đinh–Tiền Lê xây dựng thiết chế quân chủ trung ương tập quyền. Bộ máy tiếp tục được hoàn thiện thời Lý–Trần và đạt trình độ phát triển cao thời Lê sơ. Đứng đầu là vua; bên dưới có hệ thống cơ quan và quan lại giúp việc. Chính quyền địa phương chia thành những cấp quản lí. Tổ chức phản ánh nhu cầu điều hành đất nước, huy động nguồn lực và thực hiện các công việc chung của nhà nước. Thời Lê sơ, các cơ quan trung ương phụ trách hành chính, quân sự, giám sát; ở địa phương cũng có các cơ quan đảm nhiệm những mặt quản lí khác nhau. Nét chung là sự tập trung quyền lực ở trung ương, nhưng tổ chức cụ thể có khác biệt qua các triều đại.

Các triều đại tiến hành cải cách để giải quyết yêu cầu quản lí, phát triển. Những cuộc cải cách tiêu biểu gắn với Hồ Quý Ly và triều Hồ, Lê Thánh Tông, Minh Mạng. Khi hệ thống hoá, cần đặt cải cách đúng thời kì: Hồ cuối thế kỉ XIV–đầu XV, Lê Thánh Tông nửa cuối XV, Minh Mạng nửa đầu XIX. Trong chủ đề văn minh, trọng tâm là nhận ra việc chủ động điều chỉnh tổ chức và cơ chế quản lí; nội dung chi tiết của từng cải cách được học sâu hơn ở chủ đề tương ứng. Việc có cùng mô hình quân chủ không có nghĩa mọi triều đại đều có cơ quan, quy định giống hệt nhau. So sánh cần cùng tiêu chí và dữ kiện của đúng thời kì.

| Bộ luật | Triều đại được nêu trong bài | |---|---| | Hình thư | Lý | | Hình luật | Trần | | Quốc triều hình luật | Lê sơ | | Hoàng Việt luật lệ | Nguyễn | Các bộ luật cho thấy nhu cầu quy định những quan hệ xã hội và tổ chức thực hiện pháp luật. Quốc triều hình luật là thành tựu lập pháp tiêu biểu, phản ánh nhiều lĩnh vực trong xã hội thời quân chủ. Cần đặt bộ luật trong hoàn cảnh lịch sử của nó. Khi nhận xét một quy định tiến bộ, phải dựa vào nội dung và bối cảnh thời kì; không dùng bộ luật cổ để giải quyết một tình huống pháp lí hiện nay. Một bảng đúng cần ghép chính xác tên luật và triều đại, sau đó nêu ý nghĩa: tổ chức quản lí và các quan hệ xã hội đã phát triển đến mức cần hệ thống quy định thành văn.