Cách trình bày lịch sử và thông sử

Lịch sử được trình bày bằng nhiều hình thức: kể chuyện, sách, lễ hội, ca múa, phim, kịch, hình ảnh. Chữ viết từng được ghi trên đất sét, đá, thẻ tre, giấy và nhiều chất liệu; sự phát triển của in ấn giúp tác phẩm được lưu hành rộng hơn. Trong các tác phẩm sử học truyền thống, có thể phân biệt những cách biên soạn tiêu biểu: | Cách biên soạn | Nét chính và ví dụ | |---|---| | Biên niên | Sắp xếp sự kiện, quá trình theo tuần tự thời gian | | Thực lục | Ghi những việc thực tế diễn ra, chủ yếu lời nói, việc làm của vua và quan; ví dụ Đại Nam thực lục | | Cương mục | Tổ chức ghi chép theo những mạch nội dung; ví dụ Khâm định Việt sử thông giám cương mục | | Truyện | Trình bày thành câu chuyện về nhân vật hoặc sự kiện | Một tác phẩm nghệ thuật có thể giúp cảm nhận bối cảnh nhưng chứa hư cấu. Sử dụng để học cần phân biệt chất liệu lịch sử với sáng tạo nghệ thuật, không coi mọi lời thoại là lời nói đã được ghi nhận của nhân vật.

Thông sử là hình thức trình bày lịch sử chung, tổng hợp nhiều lĩnh vực đời sống của địa phương, quốc gia, khu vực hoặc thế giới từ khởi nguyên đến thời điểm được nghiên cứu. Nội dung có thể bao gồm chính trị, quân sự, kinh tế, xã hội, văn hoá, tư tưởng, giáo dục, nghệ thuật. Thông sử không liệt kê mọi sự việc từng có. Người biên soạn lựa chọn nhân vật, sự kiện, quá trình quan trọng, có ảnh hưởng và ý nghĩa; trình bày theo tiến trình thời gian, kết hợp xem những vấn đề cùng thời. Tính lịch đại thường nổi bật. Có thể tìm hiểu một bộ thông sử bằng cách đọc đối tượng, phạm vi, mục lục và nội dung tiêu biểu: sách nói về ai, ở đâu, trong thời gian nào; đề cập những lĩnh vực gì; cách nối các giai đoạn ra sao. Chỉ nhìn độ dày hoặc tên nhà xuất bản chưa đủ xác định tính chất thông sử.

Lịch sử theo lĩnh vực tập trung vào một mặt như chính trị, quân sự, kinh tế, văn hoá, xã hội, tư tưởng; ngoài ra còn có lịch sử giáo dục, khoa học, công nghệ, ngoại giao và nhiều lĩnh vực khác.

Cách nghiên cứu này giúp nhận thức cụ thể, sâu hơn về lĩnh vực được chọn, đồng thời bổ sung hiểu biết lịch sử chung. Chẳng hạn, tìm hiểu việc học, khoa cử có thể làm rõ quan hệ giữa giáo dục, tổ chức nhà nước và đời sống văn hoá. Thông sử và lịch sử theo lĩnh vực không loại trừ nhau. Một công trình tổng hợp cần kết quả nghiên cứu sâu; một nghiên cứu chuyên biệt cần bối cảnh chung. Hình thức truyền đạt, cách sắp xếp và phạm vi nghiên cứu là những góc phân biệt có quan hệ, không phải một danh sách tên gọi ngang nhau.