Dầu ăn nổi trên nước gợi ra tính chất nào?
Khi trộn dầu ăn với nước rồi để yên, dầu tách thành lớp phía trên. Chất béo trong dầu **không tan và nhẹ hơn nước**. Chất béo có thể ở thể lỏng hoặc rắn ở điều kiện thường; không chỉ những chất rắn như mỡ mới là chất béo.
**Lipid** là nhóm hợp chất hữu cơ có trong tế bào sống, không tan trong nước nhưng tan trong một số dung môi hữu cơ. Chất béo và sáp là những loại lipid. Vì vậy, chất béo thuộc nhóm lipid nhưng không phải lipid nào cũng là chất béo.
**Chất béo là triester của glycerol với các acid béo.** Glycerol có công thức C₃H₅(OH)₃; acid béo có dạng RCOOH, với R là gốc hydrocarbon mạch dài, không phân nhánh. Công thức chung thường viết:
$$(RCOO)_3C_3H_5.$$
Số 3 cho biết có ba phần RCOO gắn với phần C₃H₅. Các gốc R có thể giống hoặc khác nhau; cách viết trên là dạng gọn dùng ở mức bài học. Glycerol riêng lẻ không phải chất béo vì chưa có ba phần acid béo tạo ester.
Dầu ăn không phải dầu mỏ
Dầu lạc chứa nhiều chất béo, còn dầu mỏ là hỗn hợp chứa chủ yếu hydrocarbon. Cả hai có thể không trộn lẫn với nước, nhưng thành phần hóa học khác nhau.
Một dấu hiệu vật lí không đủ để xếp mọi chất lỏng nổi trên nước vào nhóm chất béo. Cần xét thành phần hoặc cấu tạo. Không dùng xăng hay dung môi dễ cháy để tự thử độ tan tại nhà.
Bài luyện
Nhận xét nào đúng về quan hệ giữa lipid và chất béo?
Nhóm lipid còn có những loại khác, chẳng hạn sáp.
Đúng: chất béo thuộc lipid, không đồng nhất toàn bộ hai khái niệm.
Glycerol chưa phải triester với acid béo.
Không thể dùng riêng tính không tan để kết luận thành phần.
Lời giải
Lipid gồm nhiều loại hợp chất; chất béo và sáp là hai ví dụ. Chất béo được xác định bằng cấu tạo triester của glycerol với acid béo. Chọn B.
Bài luyện
Công thức nào biểu diễn dạng chung của chất béo trong bài học?
Đây là dạng công thức acid, chưa phải triester.
Đây là glycerol, một thành phần dùng để mô tả cấu tạo chất béo.
Đây là sodium acetate, không phải chất béo.
Đúng: ba phần RCOO gắn với phần C₃H₅.
Lời giải
Chất béo là triester, có dạng (RCOO)₃C₃H₅; R biểu diễn gốc hydrocarbon của acid béo. RCOOH và C₃H₅(OH)₃ riêng lẻ không phải công thức chất béo. Chọn D.