Thông tin được sử dụng qua các sản phẩm trung gian
Với **gene mã hóa protein**, mạch giải thích cơ bản là gene (DNA) → mRNA → protein → tính trạng. Phiên mã tạo RNA theo khuôn DNA; dịch mã tạo chuỗi polypeptide theo mRNA. Protein tham gia cấu tạo, xúc tác và điều hòa hoạt động tế bào, từ đó góp phần hình thành tính trạng.
Trình tự nucleotide của gene liên quan đến trình tự codon trên mRNA, rồi trình tự amino acid trong chuỗi. Trình tự amino acid ảnh hưởng cấu trúc và chức năng protein. Vì vậy, sự khác nhau về thông tin di truyền có thể dẫn đến sự khác nhau về tính trạng giữa cá thể, loài.
Gene không trực tiếp “biến thành” tính trạng. Nhiều tính trạng phụ thuộc nhiều gene và chịu tác động môi trường. Môi trường có thể làm thay đổi mức biểu hiện hoặc hoạt động sản phẩm gene **mà không làm đổi trình tự DNA**. Vì thế, kiểu hình thay đổi chưa đủ kết luận đột biến.
Sơ đồ đang xét gene mã hóa protein. Với gene tạo RNA có chức năng như tRNA, rRNA, sản phẩm RNA không phải tiếp tục dịch mã thành protein.
Theo dõi một chuỗi nguyên nhân giản lược
Giả sử một gene mang thông tin tạo enzyme tham gia tổng hợp sắc tố. Khi enzyme hoạt động bình thường trong điều kiện phù hợp, tế bào tạo sắc tố. Nếu một biến đổi gene làm enzyme mất hoạt tính, lượng sắc tố có thể giảm.
Mối nối cần giải thích là **thông tin gene → enzyme → tạo sắc tố**, không phải DNA tự chuyển thành sắc tố. Đây là mô hình minh họa, không khẳng định mọi màu hoa đều do đúng một gene hoặc một enzyme.
Bài luyện
Ở gene mã hóa protein, hai quá trình tương ứng DNA → mRNA và mRNA → chuỗi polypeptide là gì?
Đúng: tạo RNA trước, dùng RNA tổng hợp chuỗi sau.
Đã đảo hai quá trình.
Tái bản tạo DNA, không tạo mRNA.
Tái bản không tạo chuỗi polypeptide.
Lời giải
DNA làm khuôn tổng hợp mRNA trong phiên mã. mRNA làm khuôn tổng hợp chuỗi polypeptide trong dịch mã. Chọn A.
Bài luyện
Cùng một giống cây, điều kiện môi trường khác nhau làm mức tạo sắc tố khác nhau, nhưng chưa phát hiện thay đổi DNA. Nhận xét nào phù hợp nhất?
Chỉ khác kiểu hình chưa xác định được biến đổi nucleotide.
Không phải cách giải thích tác động môi trường lên sắc tố.
Đúng: cần phân biệt mức biểu hiện với trình tự gene.
Tính trạng vẫn có cơ sở gene dù môi trường ảnh hưởng biểu hiện.
Lời giải
Môi trường có thể ảnh hưởng biểu hiện gene và hoạt động protein, từ đó ảnh hưởng sắc tố. Muốn kết luận đột biến phải có căn cứ về biến đổi cấu trúc gene, không chỉ thấy khác màu. Chọn C.