Chất ban đầu còn nguyên hay đã thành chất khác?
Nước đá nóng chảy thành nước lỏng: trạng thái thay đổi nhưng chất vẫn là nước. Đây là **biến đổi vật lí**, không tạo thành chất mới. Cắt nhỏ giấy, đường hòa tan trong nước cũng là những ví dụ biến đổi vật lí.
Sắt bị gỉ tạo ra chất khác với sắt ban đầu; nhiên liệu cháy tạo thành các chất mới. Những quá trình này là **biến đổi hóa học**. Điểm quyết định không phải vật đổi hình dạng hay chuyển thể, mà là **có chất mới được tạo thành hay không**.
Không kết luận mọi quá trình hòa tan đều là biến đổi vật lí. Có chất khi cho vào nước còn phản ứng tạo thành chất mới; cần xét từng trường hợp.
Một cây nến, hai biến đổi
Khi nến cháy, sáp gần ngọn lửa chảy từ rắn thành lỏng: phần này vẫn là sáp, thuộc biến đổi vật lí. Sáp tham gia cháy với oxygen tạo thành chất mới: phần này thuộc biến đổi hóa học.
Vì vậy không gán toàn bộ hiện tượng vào một loại chỉ từ nhận xét “cây nến ngắn đi”. Cần chỉ rõ đang xét phần sáp nóng chảy hay phần tham gia cháy.
Bài luyện
Nước đá nóng chảy thành nước lỏng. Vì sao đây là biến đổi vật lí?
Nhiệt không phải tiêu chí phân loại hai biến đổi.
Hai trạng thái vẫn là cùng chất nước.
Đúng: trạng thái thay đổi, chất không đổi.
Hình dạng có thể đổi mà vẫn là biến đổi vật lí.
Lời giải
Nước đá và nước lỏng đều là nước. Sự nóng chảy đổi trạng thái nhưng không tạo thành chất mới, nên thuộc biến đổi vật lí. Có nhiệt hoặc có đổi hình dạng chưa đủ để kết luận là biến đổi hóa học. Đáp án C.
Bài luyện
Trường hợp nào thể hiện biến đổi hóa học?
Giấy đổi kích thước, không tạo chất mới.
Nước chuyển thể, không thành chất khác.
Đề đã nêu không tạo chất mới.
Đúng: sắt đã chuyển thành chất khác.
Lời giải
Gỉ sắt là chất khác với sắt ban đầu, nên sự tạo gỉ là biến đổi hóa học. Cắt giấy, nước bay hơi và đường hòa tan trong tình huống nêu không tạo thành chất mới. Đáp án D.
Bài luyện
Nhận xét nào đúng khi xét riêng sáp nóng chảy và sáp tham gia cháy?
Ở gần lửa không quyết định có chất mới hay không.
Đúng: cần phân biệt hai phần của hiện tượng.
Đã đảo cách phân loại.
Phần cháy tạo thành chất mới, không chỉ đổi kích thước.
Lời giải
Sáp nóng chảy vẫn là sáp, nên là biến đổi vật lí. Sáp tham gia cháy phản ứng tạo thành các chất mới, nên là biến đổi hóa học. Một hiện tượng có thể bao gồm cả hai loại biến đổi. Đáp án B.