Mở đầu
Bông, tơ tằm và nylon đều có thể dùng dệt vải, nhưng nguồn gốc và liên kết trong polymer khác nhau. Ta phân loại trước, rồi mới liên hệ với tính chất và cách sử dụng.
Phân loại theo nguồn gốc
- **Tơ tự nhiên**: cotton (cellulose), len và tơ tằm (protein).
- **Tơ bán tổng hợp/nhân tạo từ polymer tự nhiên**: viscose tái sinh từ cellulose, cellulose acetate.
- **Tơ tổng hợp**: nylon-6, nylon-6,6, polyester PET, polyacrylonitrile.
Viscose không phải polymer mới hoàn toàn: cellulose được hòa tan/biến đổi trung gian rồi tái sinh thành sợi.
Kiểm tra nhanh
Tơ nào là tơ tự nhiên có bản chất cellulose?
Nylon-6,6 là polyamide tổng hợp.
Sợi cotton chủ yếu là cellulose.
PET là polyester tổng hợp.
Đây là polymer tổng hợp.
Lời giải
**Cách làm**
Cotton là tơ tự nhiên có thành phần chính cellulose.
Liên kết đặc trưng
Nylon-6,6 và capron chứa liên kết amide –CO–NH–; polyester chứa liên kết ester –COO–; polyacrylonitrile (tơ nitron/olon) chứa nhóm –CN bên mạch carbon. Capron được tổng hợp bằng trùng hợp mở vòng ε-caprolactam; nitron được trùng hợp từ acrylonitrile.
Nhìn liên kết mắt xích giúp dự đoán phản ứng: polyamide và polyester có thể bị thủy phân trong điều kiện mạnh; cellulose có liên kết glycoside. Không dùng một quy tắc hóa học giống nhau cho mọi loại tơ.
Cấu trúc liên hệ tính chất
Liên kết hydrogen giữa các mạch polyamide góp phần tạo độ bền. Mạch thơm trong PET tăng độ cứng tương đối. Định hướng mạch khi kéo sợi thường tăng độ bền theo chiều sợi.
Nhiệt, tia UV, acid/base và dung môi ảnh hưởng khác nhau đến từng tơ. Chọn cách giặt/ủi cần theo nhãn vật liệu, không suy từ vẻ ngoài.
Ví dụ mẫu
Phân loại bông, visco và nitron: bông là tơ tự nhiên; visco là tơ bán tổng hợp vì sản xuất từ cellulose; nitron là tơ tổng hợp từ acrylonitrile.
Nếu chỉ chia “có trong tự nhiên” và “làm trong nhà máy”, ta sẽ bỏ mất sự khác nhau quan trọng giữa visco và nitron.
Luyện tập
Tơ PET thuộc loại polymer nào theo liên kết chính?
PET không có liên kết amide là liên kết chính.
Mạch PET chứa nhiều nhóm –COO–.
PET không gồm đơn vị glucose.
Mạch có nhóm ester.
Lời giải
**Cách làm**
PET là polyethylene terephthalate, một polyester chứa liên kết –COO– trong mạch.
Ghi nhớ
- Tơ được phân theo nguồn gốc và cấu tạo polymer.
- Cotton là cellulose; len/tơ tằm là protein; nylon là polyamide; PET là polyester.
Đang học