Alkene, alkyne và đồng phân hình học

Alkene mạch hở có một liên kết đôi: CₙH₂ₙ, n ≥ 2. Alkyne mạch hở có một liên kết ba: CₙH₂ₙ₋₂, n ≥ 2. Chọn mạch dài nhất **chứa liên kết bội**, đánh số từ đầu gần liên kết bội hơn và ghi vị trí trước đuôi -ene hoặc -yne. Ví dụ: - CH₂=CH–CH₃: propene; - CH₃–CH=CH–CH₃: but-2-ene; - CH≡C–CH₂–CH₃: but-1-yne.

Tính chất vật lí của alkene, alkyne không khác nhiều so với alkane tương ứng. Ở điều kiện thường, phần lớn chất C₂–C₄ là khí; từ C₅ trở lên là chất lỏng hoặc rắn. Alkene và alkyne không tan hoặc tan rất ít trong nước, nhẹ hơn nước và tan trong một số dung môi hữu cơ. Nhiệt độ sôi nhìn chung tăng khi phân tử khối tăng.

Do liên kết đôi cản trở sự quay tự do, alkene có thể có đồng phân hình học khi **mỗi carbon của C=C liên kết với hai nhóm khác nhau**. But-2-ene thỏa điều kiện: - cis-but-2-ene: hai nhóm CH₃ ở cùng phía; - trans-but-2-ene: hai nhóm CH₃ ở hai phía đối nhau. Propene CH₂=CH–CH₃ không có cis–trans vì carbon CH₂ gắn hai H giống nhau.

Với alkene, có thể gặp đồng phân mạch carbon, vị trí liên kết đôi và hình học. Với alkyne, có đồng phân mạch và vị trí liên kết ba nhưng không có cis–trans tại C≡C vì cấu trúc vùng liên kết ba thẳng. Khi đếm đồng phân, cần tách bước vẽ đồng phân cấu tạo rồi mới kiểm tra đồng phân hình học cho từng cấu tạo.