Đọc số dân và tỉ lệ tăng riêng nhau
Hình 6.4 SGK trình bày số dân, đơn vị triệu người, cùng tỉ lệ tăng dân số, đơn vị %. Bảng dưới trích đúng các mốc của hình, nguồn Ngân hàng Thế giới công bố năm 2022.
| Năm | Số dân (triệu người) | Tỉ lệ tăng (%) |
|---|---:|---:|
| 2000 | 520,9 | 1,56 |
| 2010 | 589,9 | 1,19 |
| 2015 | 622,3 | 1,08 |
| 2020 | 652,3 | 0,94 |
Số dân tăng qua các mốc, trong khi tỉ lệ tăng giảm. Tên chỉ tiêu là tỉ lệ tăng dân số; không tự đổi thành tỉ lệ gia tăng tự nhiên.
Bài luyện
Theo bảng, nhận xét nào đúng giai đoạn 2000–2020?
Tỉ lệ thấp hơn nhưng số dân trong bảng vẫn tăng.
Cột tỉ lệ tăng giảm qua các mốc.
Tỉ lệ dương không có nghĩa số dân không đổi.
Đúng. Hai chỉ tiêu có diễn biến khác nhau.
Lời giải
Đọc riêng từng cột: 520,9 → 652,3 triệu người là tăng; 1,56 → 0,94% là giảm. Không dùng hướng thay đổi của tỉ lệ để thay cho hướng thay đổi quy mô.
Tính mức tăng và chênh lệch tỉ lệ
Số dân tăng 652,3 − 520,9 = 131,4 triệu người. Chỉ số số dân năm 2020 lấy 2000 = 100 là 652,3/520,9 × 100 ≈ 125,2%; tức tăng khoảng 25,2% so với mốc đầu.
Tỉ lệ tăng dân số giảm 1,56 − 0,94 = 0,62 điểm phần trăm. Kết quả này không có đơn vị triệu người và cũng không phải mức giảm tương đối 0,62%. Tỉ lệ vẫn dương ở các mốc, phù hợp với việc quy mô còn tăng.
Bài luyện
Số dân tăng thêm từ 520,9 lên 652,3 triệu người là bao nhiêu?
0,62 là hiệu hai tỉ lệ, có đơn vị khác.
125,2 gần chỉ số phần trăm, không phải hiệu số dân.
Đúng. Lấy giá trị cuối trừ giá trị đầu.
Đây là tổng hai mốc, không phải mức tăng.
Lời giải
652,3 − 520,9 = 131,4 triệu người. Đơn vị của hiệu giữ như số dân trong bảng.
Giữ đúng khoảng thời gian
Các khoảng 2000–2010, 2010–2015, 2015–2020 lần lượt dài 10, 5 và 5 năm. Khi vẽ đường theo thời gian, khoảng đầu phải dài gấp đôi từng khoảng sau.
Muốn so mức tăng bình quân mỗi năm giữa các khoảng, lấy hiệu số dân chia số năm tương ứng: 69,0/10 = 6,9; 32,4/5 = 6,48; 30,0/5 = 6,0 triệu người/năm. Đây là bình quân của từng khoảng, không phải mỗi năm thực tế đều tăng đúng số đó.
Bài luyện
Chênh lệch giữa tỉ lệ tăng 1,56% và 0,94% được diễn đạt thế nào?
Đã lẫn tỉ lệ tăng với chỉ số quy mô.
Đúng. Đây là hiệu hai tỉ lệ.
Hiệu tỉ lệ không cho số người.
Bảng ghi 0,94%; −0,62 là thay đổi theo điểm phần trăm.
Lời giải
1,56 − 0,94 = 0,62 điểm phần trăm. Cần phân biệt mức tỉ lệ tại một mốc, chênh lệch tỉ lệ và quy mô dân số.
Bài luyện
Khi vẽ đường số dân theo bốn năm của bảng, cách giãn trục nào đúng?
Đúng. Tương ứng 10, 5 và 5 năm.
Số mốc không làm các khoảng năm bằng nhau.
Đã đảo tỉ lệ khoảng thời gian.
Biểu đồ theo thời gian cần thứ tự năm.
Lời giải
Trục năm cần theo khoảng thời gian thật: 10/5/5. Đường nối các mốc không tạo thêm số quan trắc hằng năm.
Đang học