Đất nóng lên và lạnh đi nhanh hơn biển
Ban ngày, đất thường nóng lên nhanh hơn nước biển. Không khí trên đất nóng lên, dễ bốc cao, tạo điều kiện cho không khí mát hơn từ biển thổi vào gần mặt đất: gió biển. Ban đêm, đất mất nhiệt nhanh hơn và lạnh hơn biển; gió gần mặt đất có thể đổi từ đất ra biển: gió đất.
Đây là mô hình địa phương ven biển trong điều kiện phù hợp. Gió quy mô lớn và địa hình có thể làm tình hình thực tế phức tạp hơn, nên không coi mọi bờ biển đều chỉ có một hướng gió cố định trong từng buổi.
Đọc chiều gió gần mặt đất
Hai hàng có cùng vị trí biển và đất liền. Hàng ban ngày hướng từ biển vào đất; hàng ban đêm hướng từ đất ra biển. Đọc cả vị trí, tương phản nhiệt và mũi tên để giải thích.
Bài luyện
Theo mô hình gió biển ban ngày, mô tả nào đúng cả chiều gió gần mặt đất và tương phản nhiệt đất – biển?
Trong mô hình ban ngày, đất nóng lên nhanh hơn và nóng hơn biển; chiều từ đất ra biển thuộc gió đất ban đêm.
Ban ngày đất nóng hơn biển là đúng, nhưng không khí nóng trên đất dễ bốc lên, tạo điều kiện cho gió gần mặt đất từ biển vào.
Chiều từ biển vào đất là đúng với gió biển ban ngày, nhưng tương phản nhiệt đã bị đảo: đất nóng hơn biển trong mô hình.
Đúng. Đất nóng hơn biển vào ban ngày, không khí trên đất bốc lên và không khí mát hơn từ biển thổi vào gần mặt đất.
Lời giải
Trong mô hình, đất nóng lên nhanh hơn nước vào ban ngày. Không khí mát từ biển chuyển vào gần mặt đất, tạo gió biển.
Lên sườn đón gió rồi xuống sườn khuất gió
Khi không khí ẩm gặp núi và bị đẩy lên, nó lạnh đi, có thể ngưng tụ và gây mưa ở sườn đón gió. Sau khi qua núi, không khí hạ xuống phía khuất gió, ấm lên và trở nên khô hơn. Đó là cơ sở giải thích gió phơn khô nóng.
Không phải cứ nhìn một sườn ở phía tây hay phía đông là biết sườn đón gió. Phải xác định hướng gió đang xét; nếu hướng gió đổi, vai trò hai sườn có thể đổi.
Cùng dãy núi, hai phía có thể khác nhau
Mũi tên bên trái đi lên sườn núi, bên phải đi xuống. Sườn đón gió có thể mưa, còn phía khuất gió khô hơn. Sơ đồ không cho số đo độ cao hoặc nhiệt độ, nên không dùng để tính một mức nhiệt cụ thể.
Bài luyện
Trong một tình huống có gió ẩm từ phía tây vượt núi sang phía đông, sườn nào là sườn đón gió?
Gió đi qua cả hai phía nhưng chỉ phía đón dòng gió thổi tới trước khi vượt đỉnh là sườn đón gió.
Sườn đón gió được xác định theo hướng gió đang xét, không chỉ theo độ cao.
Đúng. Gió ẩm từ phía tây gặp sườn tây trước, đi lên rồi mới vượt đỉnh sang phía đông.
Phía đông là nơi gió hạ xuống sau khi vượt đỉnh trong tình huống này, nên là sườn khuất gió.
Lời giải
Gió từ tây sang đông tiếp xúc sườn tây trước rồi mới vượt đỉnh và hạ xuống sườn đông. Vì vậy, sườn tây là sườn đón gió trong tình huống này.
Bài luyện
Trong mô hình gió vượt núi có mưa ở sườn đón gió, vì sao sườn khuất gió có thể khô nóng?
Trong cơ chế phơn đang xét, phía khuất gió là nơi không khí hạ xuống và ấm lên, không phải tiếp tục bốc lên để ngưng tụ mạnh.
Đúng. Không khí đã mất bớt hơi nước do mưa ở phía đón gió, rồi hạ xuống và ấm lên ở phía khuất gió, làm độ ẩm tương đối giảm.
Trong cơ chế phơn được học, không khí hạ xuống thì ấm lên và có độ ẩm tương đối thấp hơn; không phải cứ đi xuống là lạnh đi và mưa nhiều hơn.
Chỉ gió từ biển vào chưa xác định hiệu ứng phơn. Cần xét quá trình vượt núi rồi hạ xuống, ấm lên ở phía khuất gió.
Lời giải
Không khí ẩm bị nâng lên, lạnh đi và có thể mưa ở phía đón gió. Qua đỉnh, nó hạ xuống, ấm lên và có độ ẩm tương đối thấp hơn, tạo điều kiện khô nóng.
Bài luyện
Chỉ dựa vào sơ đồ định tính trong bài, có thể tính chính xác nhiệt độ chân sườn khuất gió không?
Đúng. Sơ đồ chỉ giúp hiểu cơ chế; muốn tính cần dữ kiện độ cao, nhiệt độ ban đầu và giả thiết thay đổi nhiệt trên từng chặng.
Cùng độ cao không bảo đảm cùng nhiệt độ ở mọi nơi. Sơ đồ chưa có các dữ kiện cần để tính.
Mức thay đổi nhiệt chỉ dùng để tính khi biết chênh lệch độ cao và nhiệt độ ban đầu, cùng giả thiết phù hợp cho từng chặng lên hoặc xuống.
Không khí hạ xuống có thể ấm lên theo cơ chế được học. Lý do chưa tính được ở đây là thiếu dữ kiện định lượng, không phải không có quy luật.
Lời giải
Hình định tính giúp hiểu cơ chế. Muốn tính nhiệt độ phải có các dữ kiện và giả thiết định lượng phù hợp, không tự gán con số vào hình.
Đang học