Xác định cần biết gì rồi tìm nguồn
Nguồn có thể là SGK, sách và tạp chí khoa học, niên giám thống kê, báo cáo cơ quan chuyên môn, tư liệu địa phương, quan sát và phỏng vấn. Loại nguồn cần khớp câu hỏi. Một ý kiến giúp biết trải nghiệm, nhưng chưa tự đại diện cho tỉ lệ của cả dân cư.
Mỗi tư liệu cần ghi cơ quan hoặc người cung cấp, tên tài liệu, năm, trang hoặc vị trí và thời gian truy cập nếu cần. Với bảng, ghi thêm đơn vị, phạm vi và phương pháp liên quan. Không coi một đường dẫn có trong sách là bằng chứng đã đọc nội dung trang đó.
Bài luyện
Một người được hỏi kể khó khăn đi lại của bản thân. Có thể dùng thế nào?
Một ý kiến không đại diện toàn bộ dân cư.
Không có dữ liệu để tạo tỉ lệ.
Nguồn và loại thông tin cần được ghi rõ.
Đúng. Phạm vi bằng chứng phải được giữ.
Lời giải
Phỏng vấn cung cấp thông tin theo phạm vi người và tình huống được hỏi. Muốn kết luận tỉ lệ dân cư cần thiết kế, dữ liệu và cách chọn mẫu phù hợp, không suy từ một lời kể.
Chuẩn hóa không có nghĩa tự sửa dữ kiện
Trước hết tập hợp và phân loại thành kênh chữ, kênh hình, số liệu. Tiếp theo kiểm thời gian, đơn vị, phạm vi và độ tin cậy; phân tích, sàng lọc thông tin không phù hợp; cuối cùng hệ thống hóa bằng chứng theo câu hỏi.
Đổi 0,2 kg thành 200 g là chuẩn hóa đơn vị có quy tắc; cộng số cùng phạm vi, tính tỉ lệ hoặc chỉ số cũng phải lưu cách tính. Ngược lại, đổi nhãn địa giới của một số cũ thành phạm vi mới không tạo dữ liệu tương ứng. Với chỗ chưa biết hoặc thiếu số, ghi đúng trạng thái, không mặc định bằng 0.
Bài luyện
Thao tác nào là chuẩn hóa có căn cứ?
Chưa có số khác số bằng 0.
Không được đổi bối cảnh thời gian của nguồn.
Đúng. Hai giá trị biểu thị cùng lượng bằng hai đơn vị.
Thay nhãn không làm số khớp địa giới mới.
Lời giải
1 kg = 1 000 g nên 0,2 kg = 200 g. Đây là đổi đơn vị. Không được tự thay năm, phạm vi hoặc số còn thiếu rồi gọi là chuẩn hóa.
Bài luyện
Một ô “chưa có dữ liệu” nên được xử lí thế nào?
Nguồn và giới hạn cần được minh bạch.
Đúng. Thiếu dữ liệu không đồng nghĩa bằng 0.
Có thể làm sai tổng và tỉ lệ.
Ước tính nếu dùng phải có phương pháp và nhãn rõ, không được coi là quan trắc.
Lời giải
Cần phân biệt giá trị 0 với dữ liệu chưa có. Thiếu dữ liệu có thể làm một phép tính chưa thực hiện được; phải bổ sung hoặc nêu giới hạn.
Sắp xếp bằng chứng và kiểm tính so sánh
Có thể lập bảng tác nghiệp gồm nhận xét dự kiến, bằng chứng, nguồn, mốc và giới hạn. Những tư liệu không cùng năm hoặc phạm vi cần được tách, hoặc quy đổi khi có căn cứ phù hợp; không chỉ đặt cạnh nhau rồi gọi là xu thế.
Khi hai nguồn khác nhau, kiểm lại cách định nghĩa, phạm vi, đơn vị và năm. Nếu chưa giải thích được chênh lệch, trình bày rõ chưa thống nhất thay vì tùy ý chọn số thuận lợi cho ý định. Viết bằng lời riêng và ghi nguồn đã dùng.
Bài luyện
Hai nguồn cùng tên đô thị cho số dân khác nhau. Bước kiểm tra nào phù hợp?
Đúng. Cùng tên không bảo đảm cùng đại lượng thống kê.
Độ lớn không phải tiêu chí độ tin cậy.
Trung bình không tự giải quyết hai số khác đối tượng.
Không được thay dữ liệu nguồn để xóa chênh lệch.
Lời giải
Khác biệt có thể do năm, phạm vi, định nghĩa hoặc phương pháp. Cần kiểm các thông tin này trước khi dùng; chưa rõ thì nêu giới hạn, không sửa số tùy ý.
Đang học