Vectơ cho biết cả hướng và độ dài
Một đoạn đường dài $3$ m chưa cho biết ta đi về phía nào. Vectơ $\overrightarrow{AB}$ bổ sung điều đó: điểm đầu là $A$, điểm cuối là $B$, hướng từ $A$ đến $B$ và độ dài bằng $AB$.
Hai vectơ khác vectơ không **cùng phương** khi giá của chúng song song hoặc trùng nhau. Chúng có thể cùng hướng hoặc ngược hướng. Hai vectơ **bằng nhau** khi cùng hướng và cùng độ dài; không nhất thiết phải chung điểm đầu.
Vectơ $\overrightarrow{AA}=\vec0$ có độ dài bằng $0$. Ta quy ước vectơ không cùng phương, cùng hướng với mọi vectơ. Vectơ đối của $\overrightarrow{AB}$ là $\overrightarrow{BA}$.
Ghép các vectơ theo đường đi
Quy tắc ba điểm: đi từ $A$ đến $B$, rồi từ $B$ đến $C$, có vectơ tổng là đi thẳng từ $A$ đến $C$:
$$\overrightarrow{AB}+\overrightarrow{BC}=\overrightarrow{AC}.$$
Khi hai vectơ có chung điểm đầu, ta dùng quy tắc hình bình hành. Với hình bình hành $ABCD$:
$$\overrightarrow{AB}+\overrightarrow{AD}=\overrightarrow{AC}.$$
Phép trừ là cộng với vectơ đối. Đặc biệt, $\overrightarrow{AB}-\overrightarrow{AC}=\overrightarrow{CB}$.
Với số thực $k$, vectơ $k\vec u$ có độ dài $|k|\,|\vec u|$. Nếu $\vec u\ne\vec0$, nó cùng hướng với $\vec u$ khi $k>0$, ngược hướng khi $k<0$; khi $k=0$, kết quả là $\vec0$. Các phép cộng và nhân với số có tính giao hoán, kết hợp, phân phối như ta đã học ở mặt phẳng.
Cộng ba cạnh của hình hộp
Cho hình hộp $ABCD.A'B'C'D'$. Rút gọn tổng $\overrightarrow{AB}+\overrightarrow{AD}+\overrightarrow{AA'}$.
Trên đáy $ABCD$, hai vectơ đầu có tổng là $\overrightarrow{AC}$. Các cạnh bên cùng hướng và bằng nhau nên $\overrightarrow{AA'}=\overrightarrow{CC'}$. Vì vậy tổng cần tìm là $\overrightarrow{AC}+\overrightarrow{CC'}=\overrightarrow{AC'}$.
Đó là quy tắc hình hộp: tổng ba vectơ cạnh chung điểm đầu bằng vectơ đường chéo xuất phát từ điểm ấy.
Thử rút gọn
$\overrightarrow{AB}-\overrightarrow{AC}$ bằng vectơ nào?
Đã đảo chiều của kết quả. Đường đi ghép được là từ C đến B.
Đúng: ghép C đến A rồi A đến B.
Kết quả cần nối hai điểm cuối C và B của các vectơ ban đầu.
Đây mới là vectơ đối của một số hạng, chưa phải tổng.
Lời giải
$\overrightarrow{AB}+\overrightarrow{CA}=\overrightarrow{CA}+\overrightarrow{AB}=\overrightarrow{CB}$.
Trung điểm và một đẳng thức vectơ
Gọi $M$ là trung điểm của $BC$. Chứng minh $\overrightarrow{AB}+\overrightarrow{AC}=2\overrightarrow{AM}$.
Ta tách qua $M$: $\overrightarrow{AB}=\overrightarrow{AM}+\overrightarrow{MB}$ và $\overrightarrow{AC}=\overrightarrow{AM}+\overrightarrow{MC}$. Vì $M$ là trung điểm nên $\overrightarrow{MB}+\overrightarrow{MC}=\vec0$. Cộng hai đẳng thức, ta được điều cần chứng minh.
Tương tự, nếu $G$ là trọng tâm tam giác $ABC$, thì $\overrightarrow{GA}+\overrightarrow{GB}+\overrightarrow{GC}=\vec0$. Ta sẽ dùng kết quả này để tìm tọa độ trọng tâm.
Nhân vectơ với số âm
Cho $|\vec u|=4$. Vectơ $-3\vec u$ có độ dài và hướng thế nào so với $\vec u$?
Độ dài không âm; hệ số âm làm vectơ đổi hướng.
Độ dài đúng nhưng $-3<0$ nên hai vectơ ngược hướng.
Độ dài phải nhân với $|-3|$, không cộng $3$ vào $4$.
Phương án dùng đúng dữ kiện, điều kiện và lập luận.
Lời giải
Độ dài bằng $|-3|\cdot4=12$; ngược hướng với $\vec u$ vì hệ số âm.
Ghép đường đi
Rút gọn $\overrightarrow{AB}+\overrightarrow{BC}+\overrightarrow{CD}$.
Sau khi ghép $AB+BC=AC$, vectơ tiếp theo phải nối từ $C$ đến $D$.
Quy tắc ghép đầu–đuôi cho vectơ từ điểm đầu $A$ đến điểm cuối $D$, không phải chiều ngược lại.
Tổng chỉ bằng vectơ không khi đường đi khép kín về điểm đầu; ở đây kết thúc tại $D$.
Phương án dùng đúng dữ kiện, điều kiện và lập luận.
Lời giải
Hai số hạng đầu bằng $\overrightarrow{AC}$. Cộng tiếp $\overrightarrow{CD}$ được $\overrightarrow{AD}$.
Cùng phương có đủ để bằng nhau?
Hai vectơ có cùng độ dài và cùng phương có nhất thiết bằng nhau không?
Phương án dùng đúng dữ kiện, điều kiện và lập luận.
Còn phải cùng hướng; hai vectơ cùng phương có thể ngược hướng.
Vectơ bằng nhau không cần cùng điểm đầu; điều cần là cùng hướng và cùng độ dài.
Hai vectơ khác vectơ không vẫn có thể ngược hướng; cùng phương chưa đủ để kết luận cùng hướng.
Lời giải
Không. Chúng còn có thể ngược hướng. Chẳng hạn $\overrightarrow{AB}$ và $\overrightarrow{BA}$ với $A\ne B$ cùng độ dài, cùng phương nhưng không bằng nhau.
Chia đoạn thẳng
Điểm $M$ thuộc đoạn $AB$, $AM=2MB$ và $A\ne B$. Biểu diễn $\overrightarrow{AM}$ theo $\overrightarrow{AB}$.
Phương án dùng đúng dữ kiện, điều kiện và lập luận.
Đoạn $AB$ gồm ba phần bằng nhau và $AM$ chiếm hai phần, nên hệ số là $2/3$.
Tỉ số $AM:MB=2:1$ không phải trung điểm; $AM/AB=2/3$.
Vì $M$ nằm trên đoạn $AB$, hai vectơ $AM$ và $AB$ cùng hướng nên hệ số dương.
Lời giải
Vì $AM=\frac23AB$ và hai vectơ cùng hướng nên $\overrightarrow{AM}=\frac23\overrightarrow{AB}$.
Điều cần nhớ
Khi cộng hoặc trừ vectơ, cần nhìn điểm đầu và điểm cuối trước. Khi nhân với một số, hãy xét riêng độ dài và hướng. Các quy tắc vẫn dùng được trong không gian, không cần tất cả các điểm nằm trên cùng một mặt phẳng.
Đang học