Từ nguồn dữ liệu đến kết luận

Một báo cáo dữ liệu khí hậu cần đi theo bốn bước:
1. **Thu thập:** ghi rõ địa điểm, thời gian, đại lượng, đơn vị và nguồn.
2. **Tổ chức:** xếp số liệu theo $12$ tháng trong bảng thống kê.
3. **Biểu diễn:** chọn biểu đồ theo mục đích; biểu đồ đoạn thẳng thuận lợi để nhận ra xu thế theo thời gian, biểu đồ cột kép thuận lợi để so sánh hai địa điểm.
4. **Phân tích:** chỉ ra tháng cao, thấp, khoảng biến thiên hoặc giai đoạn thay đổi, rồi mới rút ra nhận xét.
Không kết luận về khí hậu cả nước từ số liệu của một địa điểm hoặc một tháng riêng lẻ.
So sánh hai địa điểm

Muốn so sánh hai địa điểm, hai dãy số liệu phải cùng đại lượng, cùng đơn vị và cùng các tháng. Trên biểu đồ cần có:
- trục thời gian từ tháng $1$ đến tháng $12$;
- trục số ghi đúng đơn vị;
- hai đường hoặc hai cột có chú giải rõ;
- thang đo không làm phóng đại hoặc che lấp chênh lệch.
Sau khi đọc biểu đồ, có thể nhận xét về thời điểm đạt cực đại, cực tiểu, mức chênh lệch hoặc xu thế; không suy đoán nguyên nhân nếu dữ liệu không cung cấp căn cứ.
Ví dụ: đọc một bảng nhiệt độ
Một bảng số liệu minh họa cho biết nhiệt độ trung bình của địa điểm $A$ vào tháng $1$, $4$, $7$, $10$ lần lượt là $18^\circ$C, $24^\circ$C, $30^\circ$C, $25^\circ$C.
Trong bốn tháng đã cho, tháng $7$ có nhiệt độ cao nhất; tháng $1$ thấp nhất. Chênh lệch là
$$30-18=12^\circ\text{C}.$$
Kết luận chỉ áp dụng cho bốn giá trị đã nêu, chưa đủ để mô tả toàn bộ năm.
Chọn biểu đồ để so sánh
Muốn so sánh lượng mưa từng tháng của hai địa điểm trên cùng một hình, lựa chọn phù hợp là
Đúng. Hai cột ở mỗi tháng giúp so sánh trực tiếp.
Hai thang đo không ghi chú dễ làm sai lệch cách đọc.
Thiếu dãy số liệu thứ hai nên không thể so sánh.
Không ghi đơn vị thì biểu đồ chưa đủ thông tin.
Lời giải
Biểu đồ cột kép đặt hai giá trị của cùng tháng cạnh nhau, thuận lợi để so sánh hai địa điểm. Chọn A.
Rút ra kết luận có căn cứ
Từ bảng nhiệt độ của một địa điểm trong tháng $1$ và tháng $7$, kết luận chắc chắn nhất là
Đúng. Kết luận không vượt quá phạm vi dữ liệu.
Một địa điểm và hai tháng không đại diện đầy đủ cho cả nước.
Bảng số liệu không cung cấp nguyên nhân.
Không có dữ liệu lượng mưa.
Lời giải
Dữ liệu chỉ gồm nhiệt độ của một địa điểm ở hai tháng nên chỉ cho phép so sánh hai giá trị này. Chọn A.
Kiến thức cần nhớ
Thu thập dữ liệu có nguồn, thống nhất đại lượng và đơn vị, chọn biểu đồ theo mục đích rồi chỉ kết luận trong phạm vi số liệu.