Một khẳng định đúng hay sai?
“$12$ chia hết cho $3$” là một khẳng định đúng. “$12$ là số lẻ” là một khẳng định sai. Cả hai đều là **mệnh đề**: mỗi câu có một giá trị đúng hoặc sai xác định.
Còn “Đã làm bài chưa?” là câu hỏi, không phải mệnh đề. Trong bài này, ta phân biệt hai việc: một câu có phải mệnh đề không, rồi mới xét mệnh đề ấy đúng hay sai.
Mệnh đề và mệnh đề chứa biến
Mệnh đề là một khẳng định có thể xác định là đúng hoặc sai; không vừa đúng vừa sai.
Câu “$n$ chia hết cho $3$”, với $n$ là số nguyên, chưa có tính đúng sai xác định khi chưa biết $n$. Ta gọi đó là **mệnh đề chứa biến**. Khi thay $n=9$, ta được mệnh đề đúng; thay $n=10$, ta được mệnh đề sai.
Một khẳng định sai vẫn là mệnh đề. Cần phân biệt “không phải mệnh đề” với “mệnh đề sai”.
Câu nào là mệnh đề sai?
Chọn một câu dưới đây.
15 là số lẻ, nên khẳng định đã cho là sai.
Đây là câu hỏi, không phải một khẳng định đúng hoặc sai.
Đây là lời yêu cầu.
Câu này còn phụ thuộc giá trị n.
Lời giải
$15$ không phải số chẵn, nên câu đầu là mệnh đề sai. Câu hỏi, lời yêu cầu và mệnh đề chứa biến chưa được gán giá trị không phải mệnh đề có tính đúng sai xác định ở đây.
Phủ định là bác bỏ khẳng định ban đầu
Với mệnh đề $P$, mệnh đề phủ định kí hiệu $\overline P$ phát biểu điều ngược lại về tính đúng sai: $P$ đúng thì $\overline P$ sai, và ngược lại.
| $P$ | $\overline P$ |
|---|---|
| $7$ là số nguyên tố. | $7$ không phải là số nguyên tố. |
| $a=b$ | $a\ne b$ |
| $a> b$ | $a\le b$ |
| $a\ge b$ | $a< b$ |
Trong các dòng có $a,b$, ta hiểu hai số đã xác định. Phủ định “lớn hơn” phải gồm cả trường hợp bằng, vì “không lớn hơn” có nghĩa là nhỏ hơn **hoặc bằng**.
Phủ định không phải lúc nào cũng là đổi sang một từ đối lập
Cho $P$: “Số thực $a$ dương”. Mệnh đề phủ định là “$a$ không dương”, tức $a\le0$.
Nếu viết “$a$ âm”, ta đã bỏ quên $a=0$. Khi $a=0$, khẳng định “$a$ dương” sai, nhưng “$a$ âm” cũng sai, nên hai câu ấy không phải là phủ định của nhau.
Phát biểu phủ định và xét tính đúng sai
Xét hai mệnh đề: a) “$25$ là số chính phương”; b) “$\sqrt2<1$”. Phương án nào nêu đúng các mệnh đề phủ định và tính đúng sai?
Phủ định phải bác bỏ đúng tính chất “là số chính phương”; phủ định của dấu $<$ còn gồm cả trường hợp bằng.
Vì $25=5^2$, phủ định của a) sai; còn $\sqrt2\ge1$ đúng.
Đúng. Mỗi mệnh đề phủ định bác bỏ đầy đủ khẳng định ban đầu và có tính đúng sai ngược lại.
Phủ định của $\sqrt2<1$ là $\sqrt2\ge1$, không chỉ là $\sqrt2=1$.
Lời giải
Phủ định của a) là “$25$ không phải số chính phương”. Vì $25=5^2$, mệnh đề ban đầu đúng nên phủ định sai.
Phủ định của b) là “$\sqrt2\ge1$”. Vì $\sqrt2>1$, mệnh đề ban đầu sai nên phủ định đúng. Chọn C.
Những điều cần nhớ
Trước hết xác định câu có phải một khẳng định đúng hoặc sai hay chưa. Khi phủ định, giữ nguyên đối tượng và bác bỏ đầy đủ khẳng định ban đầu; chú ý trường hợp bằng trong các bất đẳng thức.
Đang học