Mỗi giá trị của x xác định đúng một giá trị của y
Nếu mỗi số $x$ trong tập $D$ được gắn với đúng một số $y$, ta có một hàm số, viết $y=f(x)$. Hàm số có thể được cho bằng bảng, công thức hoặc đồ thị, không nhất thiết chỉ có một biểu thức đại số.
Tập xác định và tập giá trị
Tập xác định gồm các giá trị $x$ được phép dùng. Tập giá trị gồm các kết quả $f(x)$ thực sự nhận được.
Với $y=x^2$ trên $D=[-2;3]$, tập xác định là $[-2;3]$, còn tập giá trị là $[0;9]$. Hai giá trị $x=-1$ và $x=1$ cùng cho $y=1$ vẫn đúng định nghĩa, vì mỗi giá trị của $x$ chỉ tương ứng với một giá trị của $y$.
Điều kiện để công thức có nghĩa
Xét $f(x)=\dfrac{\sqrt{x+2}}{x-1}$. Căn bậc hai yêu cầu $x+2\ge0$, còn mẫu yêu cầu $x\ne1$.
Kết hợp được $D=[-2;1)\cup(1;+\infty)$. Đầu mút $-2$ được lấy vì căn bằng $0$ vẫn có nghĩa và mẫu khác $0$; số $1$ bị loại vì mẫu bằng $0$.
Công thức theo từng khoảng
Một dịch vụ giả định tính phí $10x$ nghìn đồng khi dùng $0\le x\le2$ giờ, và $20+8(x-2)$ nghìn đồng khi $2<x\le5$ giờ.
Với $x=2$, dùng công thức đầu: phí $20$ nghìn đồng. Với $x=3$, dùng công thức sau: phí $28$ nghìn đồng. Cần xác định $x$ thuộc khoảng nào trước khi thay số.
Điểm thuộc đồ thị
Đồ thị $y=f(x)$ gồm các điểm $(x;f(x))$ với $x\in D$. Để kiểm tra $M(a;b)$ có thuộc đồ thị, kiểm $a\in D$ rồi tính xem $f(a)=b$ hay không.
Ví dụ với $y=x^2$, điểm $(2;4)$ thuộc đồ thị, còn $(2;3)$ không thuộc vì $f(2)=4$.
Đọc đồ thị từ trái sang phải
Hàm số đồng biến trên một khoảng nếu khi $x$ tăng thì $f(x)$ tăng; nghịch biến nếu khi $x$ tăng thì $f(x)$ giảm. Nói chính xác, với mọi $x_1<x_2$ trong khoảng, đồng biến có $f(x_1)<f(x_2)$, nghịch biến có $f(x_1)>f(x_2)$.
Trên đồ thị $y=x^2$, đi từ trái sang phải: nhánh trái đi xuống, nhánh phải đi lên. Vì vậy hàm nghịch biến trên $(-\infty;0)$ và đồng biến trên $(0;+\infty)$. Không chỉ so sánh hai điểm tùy chọn để kết luận cho cả khoảng.
Điều kiện của căn ở mẫu
Tập xác định của $y=1/\sqrt{x-2}$ là gì?
Đã kết hợp hai yêu cầu.
$x=2$ làm mẫu bằng $0$.
$x<2$ nên căn bậc hai không có nghĩa trong tập số thực.
Các số nhỏ hơn $2$ làm biểu thức dưới căn âm.
Lời giải
Cần $x-2>0$, nên $x>2$.
Xét tập giá trị và điểm thuộc đồ thị
Cho $f(x)=2x+1$ trên $[-1;2]$. Khẳng định nào đúng?
Hai đầu mút của tập giá trị phải được lấy.
Điểm đã cho thỏa cả điều kiện về hoành độ và tung độ.
Đúng: tập giá trị là đoạn đóng và điểm đã cho thuộc đồ thị.
Giá trị nhỏ nhất của hàm số là $-1$, không phải $1$.
Lời giải
Vì $f(x)=2x+1$ là hàm bậc nhất đồng biến nên trên $[-1;2]$ ta có
$$f(-1)=-1,\qquad f(2)=5.$$
Do đó tập giá trị là $[-1;5]$. Mặt khác, $1\in[-1;2]$ và $f(1)=3$, nên $(1;3)$ thuộc đồ thị.
Những điều cần nhớ
Tập xác định gồm các giá trị có thể nhận của $x$; tập giá trị gồm các giá trị tương ứng của $y$. Cần xác định khoảng áp dụng của từng công thức và chiều biến thiên trên đồ thị; với bài thực tế, các giá trị của $x$ còn phải phù hợp với tình huống.
Đang học