Phía bên kia màn hình vẫn là con người
Giao tiếp qua thư điện tử, tin nhắn, cuộc gọi trực tuyến hoặc diễn đàn đều cần tôn trọng người khác như khi gặp trực tiếp. Nội dung trên mạng có thể được lưu và chuyển tiếp; tên hiển thị không phải lúc nào cũng cho biết đúng người đang giao tiếp.
Khi chỉ đọc một dòng chữ, người nhận có thể không thấy nét mặt hoặc nghe giọng nói để hiểu ý. Vì vậy cần viết rõ, đọc lại trước khi gửi, dùng từ ngữ và hình ảnh lịch sự. Không lấy việc “chỉ đùa” hoặc không gặp mặt làm lí do để xúc phạm.
| Tình huống | Cách nói hoặc hành động phù hợp |
|---|---|
| Chưa hiểu ý kiến của người khác | Hỏi lại để làm rõ trước khi phản bác |
| Không đồng ý với một cách làm | Nêu lí do về công việc, không công kích người làm |
| Đã gửi lời khiến người khác tổn thương | Dừng lại, nhận lỗi và sửa cách giao tiếp |
| Muốn dùng ảnh hoặc bài riêng của người khác | Xin phép trước và tôn trọng quyết định của họ |
Có thể nói: “Tôi chưa hiểu vì sao làm bước này trước; hãy giải thích thêm.” Câu này hỏi về cách làm. Câu chê bai năng lực hay ngoại hình của người viết không giúp làm rõ vấn đề.
Bài luyện
Trong nhóm học tập, chưa hiểu vì sao một bước được làm trước. Câu trả lời nào phù hợp?
Câu này hạ thấp người khác, không làm rõ điều chưa hiểu.
Câu hỏi nêu rõ chỗ cần giải thích và giữ sự tôn trọng.
Công kích cả nhóm không giúp trao đổi kiến thức.
Áp đặt không giúp người khác hiểu căn cứ của cách làm.
Lời giải
Cần hỏi vào vấn đề đang thảo luận và tạo cơ hội giải thích. Câu hỏi về lí do của bước làm đáp ứng điều đó, không xúc phạm hoặc áp đặt người tham gia.
Bài luyện
Một người dùng tên giả rồi đăng lời xúc phạm, cho rằng không ai biết mình là ai nên không gây hại. Nhận xét nào đúng?
Đổi tên người đăng không xóa tác động của lời xúc phạm.
Chữ viết trên mạng cũng có thể làm người nhận tổn thương.
Quy tắc tôn trọng vẫn áp dụng khi giao tiếp qua mạng.
Phía người nhận vẫn là con người, dù người gửi dùng tên nào.
Lời giải
Tác động của lời nói không phụ thuộc vào việc người gửi có lộ tên thật hay không. Người nhận vẫn có thể đọc, bị tổn thương và nội dung còn có thể được phát tán. Vì vậy vẫn phải giao tiếp lịch sự, có trách nhiệm.
Có thể mở được chưa có nghĩa được phép
**Truy cập hợp lệ** cần đúng quyền được cho phép. Thông tin được công khai để đọc khác với thư riêng, tài khoản cá nhân hoặc tài liệu giới hạn người xem.
| Tình huống | Nhận xét |
|---|---|
| Đọc lịch hoạt động được thư viện công khai | Đúng phạm vi công khai để đọc |
| Mở thư riêng của người khác vì máy còn đăng nhập | Không được phép chỉ vì tài khoản đang mở |
| Tự dùng mật khẩu nhìn thấy để vào tài khoản người khác | Không được phép chỉ vì biết mật khẩu |
| Được giáo viên cho xem một thư mục học tập | Chỉ dùng trong phạm vi quyền đã cho; không tự mở rộng sang dữ liệu khác |
Cho mượn máy không đồng nghĩa cho đọc mọi dữ liệu. Biết một đường dẫn cũng không đồng nghĩa có quyền xem, sửa hoặc phát tán tài liệu.
Nếu gặp máy dùng chung còn đăng nhập tài khoản của người khác, không đọc thư, tải tệp hoặc thay đổi thông tin. Báo người đó hoặc người phụ trách để xử lí việc đăng xuất. Nếu vô tình thấy dữ liệu riêng, dừng xem và không sao chép, kể lại hay chia sẻ.
Bài luyện
Máy ở phòng học còn mở hộp thư của người sử dụng trước. Nên làm gì?
Cần tôn trọng thư riêng và nhờ xử lí đúng tài khoản.
Đọc khi chưa được phép vẫn xâm phạm sự riêng tư.
Chuyển tiếp thư còn làm lộ nội dung riêng.
Không được tự đổi thông tin bảo vệ tài khoản của người khác.
Lời giải
Tài khoản đang mở không phải là sự cho phép đọc thư. Cần dừng, không xem hoặc thay đổi dữ liệu và báo đúng người để xử lí đăng xuất.
Bài luyện
Giáo viên cho xem một thư mục tài liệu của nhóm. Điều gì có thể kết luận từ sự cho phép đó?
Quyền với một thư mục không mở rộng sang mọi dữ liệu.
Được xem tài liệu không có nghĩa được quản lí tài khoản.
Cần làm đúng đối tượng và phạm vi quyền được cho.
Không được mở rộng việc xem sang phát tán tài liệu riêng.
Lời giải
Sự cho phép luôn có phạm vi: đối tượng nào, được làm việc gì và theo điều kiện nào. Ở đây chỉ có quyền xem thư mục được nêu, không tự có quyền với tài khoản hay các tài liệu khác.
Kiểm lời nhắn trước khi gửi
Trong một bản nháp riêng, có thể sửa câu “Làm lại đi, sai hết rồi!” thành “Phần kết quả chưa khớp dữ kiện; hãy kiểm lại bước tính ở dòng thứ hai.” Câu sau nêu được chỗ cần kiểm, không phán xét người làm.
Trước khi gửi, đọc lại người nhận, nội dung, tệp hoặc hình kèm theo. Kiểm xem lời nhắn có rõ ý, có tiết lộ thông tin riêng và có vượt quyền được phép không. Khi chưa chắc, hỏi giáo viên hoặc cha mẹ; không gửi thử dữ liệu riêng ra ngoài để kiểm.
Bài luyện
Câu “Phần kết quả chưa khớp dữ kiện; hãy kiểm lại bước tính ở dòng thứ hai” phù hợp hơn lời chê người làm vì sao?
Mục đích là góp ý vào công việc, không nói xấu.
Đúng: lời góp ý cụ thể giúp sửa phần chưa đúng.
Độ dài không tự quyết định sự lịch sự.
Trao đổi tôn trọng không có nghĩa ép người nhận đồng ý.
Lời giải
Câu góp ý chỉ ra kết quả chưa khớp và vị trí cần kiểm. Người nhận có căn cứ để xem lại công việc, trong khi không bị công kích về năng lực hay con người.
Đang học