Có ích vẫn cần phòng ngừa
Internet giúp học tập, tìm tư liệu và liên lạc. Khi sử dụng, vẫn có thể gặp nguy cơ:
| Nguy cơ | Ví dụ và hậu quả có thể có |
|---|---|
| Lộ hoặc bị lấy cắp thông tin | Địa chỉ nhà bị gửi cho người lạ, tài khoản bị sử dụng trái phép |
| Mã độc | Tệp hoặc phần mềm có mã gây hại làm mất, hỏng dữ liệu |
| Lừa đảo, dụ dỗ, bắt nạt | Tin nhắn đòi tiền, rủ làm việc xấu hoặc đe dọa |
| Thông tin sai, nội dung không phù hợp | Làm theo hướng dẫn chưa kiểm chứng hoặc lan truyền tin giả |
| Dùng Internet, trò chơi quá mức | Bỏ bê học tập, thiếu ngủ, ít vận động |
Một tình huống có thể có nhiều nguy cơ. Chẳng hạn, gửi mật khẩu cho một người tự xưng là nhân viên hỗ trợ vừa làm lộ thông tin, vừa có thể khiến tài khoản bị chiếm.
Bài luyện
Một tin nhắn tự xưng là hỗ trợ trò chơi yêu cầu gửi mật khẩu để nhận quà. Nguy cơ trực tiếp của việc gửi mật khẩu là gì?
Mật khẩu bị lộ có thể mở đường cho truy cập trái phép.
Thêm người biết mật khẩu không làm tài khoản an toàn hơn.
Tên hiển thị không chứng minh danh tính.
Lời hứa chưa chứng minh quà hoặc người gửi là thật.
Lời giải
Mật khẩu dùng để bảo vệ quyền truy cập. Gửi mật khẩu theo yêu cầu đáng ngờ có thể khiến tài khoản bị người khác sử dụng. Không cung cấp mật khẩu; dừng và nhờ người lớn kiểm tra.
Năm quy tắc cần dùng trong tình huống cụ thể
SGK nêu năm quy tắc: **giữ an toàn; không gặp gỡ; đừng chấp nhận; kiểm tra độ tin cậy; hãy nói ra**.
- Giữ an toàn: bảo vệ thông tin của bản thân, gia đình và tập thể; không tiết lộ tùy tiện trên mạng.
- Không gặp gỡ: không tự đi gặp người chỉ quen qua mạng. Nếu cần liên hệ, phải trao đổi với người lớn trong gia đình và có sự bảo vệ phù hợp.
- Đừng chấp nhận: không vội mở thư, tệp lạ hoặc nhận lời mời vào nhóm chưa rõ nguồn. Tên quen cũng cần kiểm khi yêu cầu bất thường.
- Kiểm tra độ tin cậy: xem nguồn, căn cứ và nhờ người lớn hỗ trợ trước khi làm theo thông tin quan trọng.
- Hãy nói ra: báo với cha mẹ, thầy cô hoặc người lớn tin cậy khi bị đe dọa, dụ dỗ, bắt nạt hay gặp điều khiến lo sợ.
Các quy tắc bổ sung cho nhau. Không cần đợi chứng minh chắc là lừa đảo mới được dừng thao tác và tìm trợ giúp.
Bài luyện
Người chỉ quen trong trò chơi đề nghị gặp riêng và yêu cầu giữ bí mật với gia đình. Cách xử lí phù hợp là gì?
Số người theo dõi không bảo đảm danh tính hay an toàn.
Cần sự bảo vệ của người lớn trước lời hẹn đáng ngờ.
Địa chỉ nhà là thông tin cần bảo vệ.
Thái độ thân thiện không làm yêu cầu giữ bí mật trở nên an toàn.
Lời giải
Người chỉ quen qua mạng chưa được xác minh trong đời thực. Lời hẹn riêng và yêu cầu giấu gia đình là tình huống cần dừng, không cung cấp địa chỉ và trao đổi với người lớn tin cậy.
Đọc dấu hiệu trong một thông điệp
Tình huống giả định: một tài khoản nhắn “Đã trúng quà. Gửi mật khẩu ngay để nhận, đừng kể với ai”. Không có liên kết hoặc tài khoản thật trong ví dụ này.
Lời hứa nhận quà đi cùng việc đòi mật khẩu, thúc ép và yêu cầu giữ bí mật là dấu hiệu đáng ngờ. Không trả lời bằng thông tin riêng, không bấm liên kết kèm theo. Nhờ người lớn kiểm tra qua kênh chính thức đã biết, thay vì dùng ngay số điện thoại hay liên kết trong tin nhắn.
Sơ đồ này tóm tắt cách xử lí yêu cầu đáng ngờ. Nếu đang bị đe dọa hoặc gặp nguy hiểm, tìm trợ giúp ngay; không cần tự điều tra người gửi.
Bài luyện
Nhận xét nào là căn cứ phù hợp để dừng thao tác trong tin nhắn giả định về nhận quà?
Lời hứa tặng quà không chứng minh người gửi hoặc yêu cầu là đáng tin.
Hình đại diện có thể bị sao chép, không xác minh được yêu cầu.
Ba yêu cầu này liên quan đến việc lấy thông tin và ngăn tìm trợ giúp.
Có thể dừng để phòng ngừa trước khi xảy ra thiệt hại.
Lời giải
Cần xem người gửi yêu cầu làm gì. Đòi mật khẩu, thúc ép và ngăn trao đổi với người lớn là các dấu hiệu đáng ngờ. Lời hứa, hình đại diện hoặc việc chưa bị thiệt hại không phải căn cứ để cung cấp thông tin.
Bảo vệ thiết bị và thời gian sử dụng
Không tải hoặc cài phần mềm chưa rõ nguồn chỉ vì được giới thiệu là miễn phí. Nhờ người lớn kiểm nguồn, cập nhật phần mềm bảo vệ và xử lí cảnh báo; không tự tắt bảo vệ để cài bằng được.
Ví dụ, một tệp trò chơi bị phần mềm bảo vệ cảnh báo. Cách phù hợp là dừng mở hoặc cài tệp, báo người lớn kiểm tra. Chưa đủ dữ kiện để kết luận mọi lỗi máy đều do virus, nhưng bỏ qua cảnh báo có thể làm tăng nguy cơ. Phần mềm bảo vệ cũng không bảo đảm tránh mọi rủi ro.
Thống nhất thời gian dùng Internet với gia đình, dành thời gian ngủ, học và vận động. Nếu thường xuyên không dừng được trò chơi hoặc việc dùng mạng ảnh hưởng sinh hoạt, cần nói với người lớn để được giúp điều chỉnh.
Bài luyện
Tệp trò chơi tải từ nguồn chưa rõ bị cảnh báo có nguy cơ gây hại. Việc nên làm tiếp theo là gì?
Không tắt bảo vệ để vượt cảnh báo.
Đổi tên không chứng minh dữ liệu bên trong an toàn.
Chuyển tệp có thể làm người khác gặp cùng nguy cơ.
Cần dừng thao tác có thể gây hại trước khi kiểm tra.
Lời giải
Nguồn chưa rõ và cảnh báo là căn cứ để dừng. Nhờ người lớn kiểm tra nguồn, cảnh báo và thiết bị; không dùng việc tắt bảo vệ, đổi tên hoặc nhờ người khác thử làm cách chứng minh tệp an toàn.
Nói ra và hỗ trợ người bị bắt nạt
Khi có tin nhắn đe dọa hoặc bài đăng xúc phạm, không trả đũa bằng lời lẽ gây hại và không tự chịu đựng. Tìm cha mẹ, giáo viên hoặc người lớn tin cậy để được bảo vệ.
Có thể nhờ người lớn giúp giữ thông tin cần thiết về sự việc, chẳng hạn ảnh chụp tin nhắn, rồi dùng chức năng chặn hoặc báo cáo của dịch vụ. Chỉ cung cấp bằng chứng cho người hỗ trợ phù hợp, không phát tán lại cho cả nhóm. Không cần tiếp tục đọc nội dung gây tổn thương để tự thu thập bằng chứng.
Nếu người trong lớp gặp sự việc như vậy, lắng nghe, giúp tìm người lớn hỗ trợ và không hùa theo lời chế giễu. Người bị hại cần được giúp đỡ, không bị trách vì đã nói ra.
Bài luyện
Một người trong lớp bị nhóm tài khoản xúc phạm và đe dọa. Cách hỗ trợ phù hợp là gì?
Cách này giúp tìm sự bảo vệ mà không làm nội dung gây hại lan rộng.
Đăng lại có thể khiến người bị hại tổn thương thêm.
Công khai thông tin riêng không phải cách hỗ trợ an toàn.
Giữ kín có thể khiến người bị hại không nhận được trợ giúp.
Lời giải
Cần hỗ trợ người bị hại tìm cha mẹ, giáo viên hoặc người lớn tin cậy. Không hùa theo, phát tán lại hay trả đũa; người lớn có thể hỗ trợ giữ bằng chứng và báo cáo phù hợp.
Bài luyện
Việc chơi trực tuyến thường xuyên kéo dài khiến thiếu ngủ và bỏ bài tập. Hướng điều chỉnh phù hợp là gì?
Đổi trò chơi không giải quyết thời gian đang ảnh hưởng sinh hoạt.
Cần điều chỉnh thói quen với sự hỗ trợ phù hợp.
Cách này chưa khắc phục ảnh hưởng thường xuyên.
Giấu sự việc làm khó nhận được hỗ trợ.
Lời giải
Dữ kiện cho thấy việc dùng mạng đang ảnh hưởng đến ngủ và học. Cần trao đổi với gia đình, điều chỉnh thời gian sử dụng và dành đủ thời gian cho học tập, nghỉ ngơi, vận động; nếu khó dừng, tiếp tục tìm trợ giúp.
Đang học