Từ dữ liệu đến điều hiểu được
Một trạm đo ghi dòng `28 °C`. Dòng chữ và số là **dữ liệu**. Nếu biết đó là nhiệt độ không khí lúc 14 giờ, ta hiểu thời tiết tại nơi đo; nếu đó là nhiệt độ nước, ý nghĩa lại khác. **Thông tin** là điều rút ra khi diễn giải dữ liệu trong ngữ cảnh đủ rõ.
Trong Tin học, máy tiếp nhận và xử lí dữ liệu được mã hoá. Con người nhập dữ liệu hoặc thiết bị thu thập dữ liệu; con người đọc kết quả để hiểu ý nghĩa. Một thông tin có thể được thể hiện bằng bảng chữ, hình hoặc âm thanh. Ngược lại, cùng một dòng dữ liệu có thể dẫn đến những cách hiểu khác nhau khi thiếu đơn vị, thời điểm hay đối tượng.
Bài luyện
Một tệp ghi `28 °C` nhưng không cho biết đo không khí hay nước. Điều gì còn thiếu để kết luận đúng?
Tên tệp có thể giúp nhưng một mình tên không xác định đại lượng.
Đối tượng và bối cảnh quyết định ý nghĩa của số đo.
Kiểu chữ không cho biết nhiệt độ của vật nào.
Dấu cách không xác định đối tượng đo.
Lời giải
Dữ liệu `28 °C` cho biết một số đo nhiệt độ, nhưng chưa cho biết của không khí hay nước. Cần đối tượng và bối cảnh đo để diễn giải thành thông tin đúng.
Máy xử lí dữ liệu theo ba khâu
| Khâu | Ví dụ theo trạm đo |
|---|---|
| Tiếp nhận | Cảm biến gửi số đo và thời điểm vào máy. |
| Xử lí | Chương trình tính trung bình các số đo trong ngày. |
| Đưa ra kết quả | Máy hiển thị bảng trung bình hoặc lưu tệp để xử lí tiếp. |
Kết quả của máy vẫn là dữ liệu. Khi đọc bảng cùng đơn vị, địa điểm và ngày đo, con người mới rút ra thông tin về ngày ấy.
Bài luyện
Chương trình tính nhiệt độ trung bình từ 24 số đo của một ngày. Hoạt động nào là khâu xử lí?
Đó là khâu tiếp nhận dữ liệu.
Đó là khâu đưa ra kết quả.
Phép tính biến dữ liệu đầu vào thành dữ liệu mới.
Đó là việc diễn giải ý nghĩa của kết quả.
Lời giải
Máy dùng phép cộng và chia để biến 24 số đo thành một giá trị trung bình. Đây là khâu xử lí, nằm giữa tiếp nhận và đưa ra kết quả.
Bài luyện
Thông báo “phòng học chuyển sang B203” xuất hiện trong văn bản và bản ghi âm. Nhận xét nào đúng?
Chữ và âm thanh là hai cách thể hiện cùng nội dung.
Âm thanh được ghi thành dữ liệu số trong tệp.
Cùng nội dung có thể viết hoặc đọc thành tiếng.
Lưu và xử lí bit không đồng nghĩa với tự nhận thức ý nghĩa.
Lời giải
Nội dung chuyển phòng là một thông tin. Văn bản và âm thanh là hai dạng dữ liệu khác nhau cùng thể hiện nội dung đó.
Bài luyện
Bảng điểm chỉ ghi số `8` mà thiếu tên môn và người học. Vì sao chưa đủ để báo “điểm Toán của An là 8”?
Số 8 có thể hợp lệ, chỉ thiếu bối cảnh.
Máy lưu được số.
Bảng điểm có thể dùng số và chữ.
Hai thông tin này cần để ghép đúng số với đối tượng.
Lời giải
Một số điểm cần gắn với người học và môn. Khi thiếu các trường đó, không thể kết luận nó là điểm Toán của An; dữ liệu chưa đủ để diễn giải chính xác.
Đang học