Đông Nam Á dưới sự xâm lược và cai trị thực dân

Từ đầu thế kỉ XVI, các nước phương Tây xâm nhập Đông Nam Á qua buôn bán, truyền giáo và lập thương điếm, rồi từng bước tiến hành xâm lược. Quá trình này diễn ra khi phần lớn các nhà nước phong kiến trong khu vực lâm vào suy thoái, khủng hoảng. Cần đặt các hoạt động xâm nhập trong bối cảnh ấy, không đồng nhất mọi hoạt động buôn bán hay truyền giáo với xâm lược. **Đông Nam Á hải đảo** thu hút thực dân phương Tây sớm vì giàu tài nguyên, hương liệu và có nhiều thương cảng trên tuyến đường biển quan trọng. Năm **1511**, Bồ Đào Nha đánh chiếm Ma-lắc-ca, mở đầu quá trình xâm lược Đông Nam Á của phương Tây. Các cường quốc vừa cạnh tranh với nhau vừa gặp sự kháng cự của nhân dân bản địa, nên quá trình thôn tính kéo dài nhiều thế kỉ. **Đông Nam Á lục địa** bị xâm lược muộn hơn, chủ yếu trong thế kỉ XIX. Anh phải tiến hành ba cuộc chiến tranh trong các năm **1824–1885** mới chiếm được Miến Điện. Pháp xâm lược ba nước Đông Dương trong giai đoạn **1858–1893**; riêng quá trình xâm lược Việt Nam được trình bày với mốc **1858–1884**. Hai khoảng thời gian có phạm vi khác nhau. | Địa bàn | Thế lực thực dân và quá trình chính | |---|---| | In-đô-nê-xi-a | Hà Lan xâm nhập từ cuối thế kỉ XVI, từng bước mở rộng thống trị. | | Phi-líp-pin | Tây Ban Nha xâm lược từ giữa thế kỉ XVI; sau chiến tranh Mỹ–Tây Ban Nha năm 1898, chuyển sang sự thống trị của Mỹ. | | Miến Điện | Anh thôn tính qua ba cuộc chiến tranh trong thế kỉ XIX. | | Việt Nam, Lào, Cam-pu-chia | Pháp từng bước thiết lập ách thống trị ở ba nước Đông Dương. | | Mã Lai, Xin-ga-po, Bru-nây | Đầu thế kỉ XX, chịu sự cai trị hoặc bảo hộ của Anh dưới những hình thức khác nhau. | | Xiêm | Giữ được độc lập nhưng lệ thuộc nhiều mặt, trở thành vùng đệm giữa các khu vực thuộc địa Anh và Pháp. | Đến đầu thế kỉ XX, phần lớn Đông Nam Á đã trở thành thuộc địa. Các chính sách cai trị tập trung vào ba mặt: - **Chính trị:** thực dân nắm các quyền cơ bản về hành chính, lập pháp, tư pháp, ngoại giao và quân sự. Cai trị trực tiếp hoặc gián tiếp qua bộ máy địa phương khác nhau về cách tổ chức, nhưng đều đặt quyền lực trong tay thực dân; chính sách chia để trị nhằm làm suy yếu sức mạnh đoàn kết của nhân dân. - **Kinh tế:** chiếm đất lập đồn điền, khai thác tài nguyên và sức lao động, đánh thuế nặng; biến thuộc địa thành nơi cung cấp nguyên liệu và thị trường tiêu thụ hàng hoá của chính quốc. - **Văn hoá–xã hội:** hạn chế cơ hội học tập của đông đảo dân chúng, áp đặt ảnh hưởng văn hoá, làm xói mòn các giá trị truyền thống và duy trì bất bình đẳng. Khi phân loại một chính sách, xét tác động trực tiếp vào quyền lực, sản xuất hay đời sống văn hoá. Việc vẫn có quan lại bản địa không có nghĩa quốc gia thuộc địa còn quyền tự quyết.

Mở Hình 2 ở SGK tr. 30. Trước hết đọc tên lược đồ để xác định bối cảnh cuối thế kỉ XIX–đầu thế kỉ XX; sau đó đọc chú giải màu thuộc địa Anh, Pháp, Hà Lan, Tây Ban Nha rồi Mỹ, Bồ Đào Nha và nước phụ thuộc Anh–Pháp. Đường biên quốc gia ngày nay là lớp thông tin tham chiếu, không phải mọi đường biên thuộc địa trong lịch sử. Chọn một vùng ở hải đảo và một vùng ở lục địa, ghi tên vùng, thế lực thực dân và một mốc đã học. Với Xiêm, nêu vì sao màu nước phụ thuộc không thể đọc thành thuộc địa Pháp hoặc Anh. Một bảng hoàn chỉnh phải có đúng thời kì và giải thích chú giải, thay vì chỉ tô màu theo trí nhớ. Để giải thích tác động của chính sách, có thể dùng ví dụ minh hoạ: chính quyền thực dân ưu tiên tuyến vận tải từ mỏ tới cảng. Tuyến đường là biến đổi về hạ tầng; hướng vận chuyển và người kiểm soát cho thấy nó phục vụ khai thác thuộc địa. Từ một công trình không thể kết luận toàn bộ chế độ cai trị đem lại sự phát triển tự chủ. **Vận dụng:** chọn một nước Đông Nam Á, tìm thêm tài liệu và viết khoảng 300 từ về quá trình bị thực dân phương Tây xâm lược và thiết lập nền thống trị. Bài viết cần nêu bối cảnh, các mốc chính, sự kháng cự và chính sách cai trị; ghi nguồn đã dùng. Có thể lập trục thời gian trước khi viết để phân biệt sự kiện mở đầu với quá trình hoàn tất xâm lược.