Cải cách của Hồ Quý Ly và triều Hồ

Từ nửa sau thế kỉ XIV, sản xuất nông nghiệp sa sút, nhiều năm mất mùa; quý tộc, địa chủ nắm nhiều ruộng đất, đời sống nông dân và nô tì khó khăn. Các cuộc khởi nghĩa nổ ra trong khi triều Trần ngày càng suy yếu, gặp sức ép từ bên ngoài. Đó là bối cảnh đặt ra nhu cầu khắc phục khủng hoảng và củng cố nhà nước. Hồ Quý Ly tiến hành cải cách từ khi còn là đại thần nhà Trần và tiếp tục dưới triều Hồ, được lập năm 1400. Mục tiêu là giải quyết những mâu thuẫn kinh tế–xã hội và củng cố chế độ quân chủ trung ương tập quyền. Vì vậy không gộp mọi chính sách vào thời điểm sau khi triều Hồ thành lập. | Lĩnh vực | Biện pháp và hướng tác động | |---|---| | Kinh tế, xã hội | Hạn điền, hạn nô; phát hành tiền giấy, cải cách thuế khoá, thống nhất đo lường để tăng quản lí nguồn lực. | | Quân sự, phòng thủ | Tăng lực lượng quân đội, xây thành Tây Đô và Đa Bang; chế tạo súng thần cơ, đóng thuyền chiến. | | Văn hoá, giáo dục | Hạn chế sự phát triển của Phật giáo; chấn chỉnh thi cử, mở rộng việc học, đề cao chữ Nôm. | **Hạn điền** giới hạn sở hữu ruộng đất lớn của nhiều đối tượng, nhưng có ngoại lệ dành cho đại vương và trưởng công chúa. **Hạn nô** quy định số gia nô được sở hữu theo phẩm cấp; số vượt quy định được chuyển vào Nhà nước theo phép đã đặt ra. Hai chính sách cùng tác động tới thế lực quý tộc nhưng khác đối tượng điều chỉnh. Hạn nô chưa xoá bỏ chế độ nô tì, còn hạn điền không phải chia toàn bộ ruộng đất bằng nhau. Cải cách quân sự nhằm củng cố khả năng phòng thủ trước nguy cơ ngoại xâm. Cải cách giáo dục tạo điều kiện tuyển chọn nhân tài, đề cao chữ Nôm góp phần phát triển văn hoá mang bản sắc dân tộc. Mỗi biện pháp cần được nối với mục tiêu cụ thể, thay vì chỉ liệt kê tên chính sách. Về kết quả, cải cách có nhiều điểm tiến bộ, góp phần từng bước khắc phục khủng hoảng và tăng quyền lực trung ương. Hạn điền, hạn nô làm suy yếu thế lực quý tộc Trần và tăng nguồn lực cho Nhà nước. Tuy nhiên, các biện pháp chưa triệt để, hiệu quả thực tế còn hạn chế. Bước đầu ổn định xã hội và củng cố tiềm lực không đồng nghĩa đã giải quyết mọi khó khăn. Đánh giá cần xét cả nội dung tiến bộ và giới hạn thực hiện. Thất bại trong kháng chiến chống Minh không phải căn cứ để phủ nhận toàn bộ giá trị cải cách; ngược lại, mục tiêu đổi mới cũng chưa đủ chứng minh mọi biện pháp đã thành công.

Đối chiếu Tư liệu 2 và 3 ở SGK tr. 62. Với mỗi tư liệu, ghi đối tượng bị điều chỉnh, nội dung quy định và giới hạn có thể rút ra. Tư liệu về hạn điền nêu ngoại lệ; tư liệu về gia nô cho thấy quy định số lượng, không phải giải phóng tất cả nô tì. Khi viết, chỉ dẫn đúng thông tin tư liệu cung cấp. Ví dụ, Tư liệu 3 trích Đại Việt sử ký toàn thư cho biết số gia nô được giữ phụ thuộc phẩm cấp, số vượt quy định được chuyển vào Nhà nước. Dẫn chứng này thể hiện việc hạn chế sở hữu gia nô của quý tộc, đồng thời cho thấy quan hệ nô tì vẫn tồn tại. Đây là diễn giải nội dung tư liệu, không phải trích nguyên văn. Lập bảng ba cột: biện pháp, tác động dự kiến, kết quả hoặc giới hạn. Có thể chọn hạn điền và giáo dục để phân tích hai lĩnh vực. Viết một nhận xét về quy mô, tính kiên quyết của cải cách, dùng ít nhất hai dẫn chứng và nêu một hạn chế thực tế. Không chỉ lặp các từ “lớn” hoặc “táo bạo”. Nếu sưu tầm thêm, ghi tác giả, tên tài liệu, trang và loại nguồn. Tiểu thuyết lịch sử có thể gợi hứng thú nhưng lời thoại trong tiểu thuyết chưa phải lời nói lịch sử đã được chứng thực.