Tiến hóa lớn và cây phát sinh

| Nội dung | Tiến hóa nhỏ | Tiến hóa lớn | |---|---|---| | Trọng tâm | Tần số allele, kiểu gene trong quần thể | Phân nhánh, hình thành và tuyệt chủng các nhóm qua lịch sử | | Dữ kiện | Theo dõi quần thể, thí nghiệm, dữ liệu di truyền | Hóa thạch, cấu tạo so sánh, dữ liệu phân tử, cây phát sinh | Hai phạm vi có liên hệ; hình thành loài là mốc nối trong cách trình bày của SGK. Không phân biệt “nhỏ/lớn” theo kích thước cơ thể.

Một cây có gốc cho biết hướng từ tổ tiên chung về các nhánh được nghiên cứu. Đầu nhánh mang tên nhóm hoặc loài. Nút phân nhánh biểu diễn tổ tiên chung của các nhánh đi ra từ đó trong mô hình. Để so hai loài có họ hàng gần đến đâu, ta lần ngược nhánh của chúng tới tổ tiên chung gần nhất. Không chỉ nhìn xem tên nào đứng cạnh nhau trên trang. Đổi vị trí trái–phải quanh một nút mà giữ nguyên các nhánh nối với nhau không làm thay đổi quan hệ. Nếu sơ đồ không có thang thời gian hoặc chú thích về độ dài nhánh, không dùng thước đo trên hình để suy số năm hay mức biến đổi DNA.

Một dấu trên nhánh có thể biểu diễn đặc điểm mới được suy ra ở tổ tiên của nhóm đó. Trong mô hình đơn giản giả thiết đặc điểm được giữ lại, các nhánh con phía sau dấu sẽ cùng mang đặc điểm. Ví dụ, nếu đánh dấu một đặc điểm trên nhánh dẫn từ R tới X, rồi giả thiết không có mất đặc điểm hoặc phát sinh độc lập, A và B cùng được dự đoán mang đặc điểm đó. Không tự gán nó cho C và D. Ngoài tự nhiên có thể có mất đặc điểm hoặc những đặc điểm giống nhau hình thành độc lập. Vì thế, người nghiên cứu phối hợp nhiều đặc điểm và dữ liệu phân tử, không xây kết luận chắc chắn chỉ từ một nét giống nhau bên ngoài.

SGK dùng mô hình ba lãnh giới: Vi khuẩn, Vi khuẩn cổ và Sinh vật nhân thực để hệ thống các nhóm lớn, dựa trên nhiều bằng chứng, đặc biệt dữ liệu phân tử. Những sơ đồ này thể hiện giả thuyết khoa học về lịch sử họ hàng và có thể được làm rõ thêm khi có dữ liệu mới. Cây sự sống không phải bảng xếp hạng sinh vật “thấp kém” và “cao cấp”. Các loài hiện sống đã có lịch sử tiến hóa riêng từ tổ tiên chung. Một nhánh phân ra sớm không có nghĩa loài ở đầu nhánh ấy ngừng tiến hóa hoặc là tổ tiên trực tiếp của các loài còn lại. Sự truyền gene theo hàng ngang ở một số nhóm cũng làm lịch sử di truyền phức tạp hơn một sơ đồ nhánh đơn giản. Trong bài tập phổ thông, đọc theo phạm vi và chú thích của cây được cho, đồng thời tránh kết luận vượt dữ kiện.