Sự lây truyền và ứng dụng virus

Virus có thể phá huỷ tế bào, làm thay đổi hoạt động của tế bào hoặc gây rối loạn chức năng của mô và cơ quan. Phản ứng miễn dịch của cơ thể cũng góp phần tạo nên một số biểu hiện bệnh. Mức độ bệnh phụ thuộc loại virus, cơ quan bị tác động và trạng thái của cơ thể. Nhiễm virus không phải lúc nào cũng biểu hiện ngay thành triệu chứng.

HIV xâm nhập và làm suy giảm hoạt động của hệ miễn dịch. Nếu không được điều trị, nhiễm HIV có thể tiến triển đến AIDS; nhờ điều trị kháng virus, người nhiễm HIV có thể sống lâu dài và khoẻ mạnh. HIV lây qua máu, quan hệ tình dục và từ mẹ sang con trong thai kì, khi sinh hoặc cho con bú. HIV không lây qua bắt tay, ôm, ngồi học hoặc ăn cùng. Phòng ngừa dựa trên quan hệ tình dục an toàn, không dùng chung kim tiêm, xét nghiệm và tiếp cận dịch vụ y tế phù hợp.

Virus cúm lây chủ yếu qua các hạt dịch hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện; bàn tay và bề mặt nhiễm virus cũng có thể góp phần làm lây truyền. Các biện pháp phòng ngừa gồm vệ sinh tay, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, hạn chế tiếp xúc gần khi đang mắc bệnh và tiêm vaccine theo hướng dẫn y tế. Virus cúm thường xuyên biến đổi nên thành phần vaccine được cập nhật định kì.

Virus thực vật có thể truyền ngang giữa các cây qua côn trùng chích hút, dụng cụ hoặc tổn thương cơ học; trong cây, virus có thể lan qua cầu sinh chất. Truyền dọc xảy ra từ cây mẹ sang thế hệ sau qua vật liệu sinh sản phù hợp. Phòng ngừa cần xét nguồn giống, vệ sinh dụng cụ, nguồn bệnh và sinh vật truyền bệnh. Lá vàng hoặc xoăn chưa đủ chứng minh cây nhiễm một virus cụ thể.

Vaccine cung cấp kháng nguyên hoặc thông tin di truyền để tế bào tạo kháng nguyên. Hệ miễn dịch nhận biết kháng nguyên, tạo đáp ứng và hình thành trí nhớ miễn dịch. Khi gặp lại tác nhân, cơ thể có thể đáp ứng nhanh và hiệu quả hơn. Vaccine có nhiều loại: có thể chứa vi sinh vật đã làm yếu hoặc bất hoạt, một thành phần của tác nhân, hoặc vật chất di truyền hướng dẫn tế bào tạo kháng nguyên. Vaccine là biện pháp phòng bệnh, không phải kháng thể được đưa sẵn vào cơ thể. Trong công nghệ protein tái tổ hợp, gene mã hoá kháng nguyên được đưa vào tế bào thích hợp để sản xuất protein. Protein sau đó phải được thu nhận, tinh sạch và kiểm soát chất lượng trước khi tạo chế phẩm.

Virus được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực: - Một số virus được cải biến thành **vector** để đưa gene vào tế bào trong nghiên cứu và liệu pháp gene. - Phage có thể được nghiên cứu để kiểm soát vi khuẩn. - Một số virus có phổ vật chủ hẹp được dùng trong chế phẩm phòng trừ côn trùng gây hại cây trồng. - Thành phần của virus được dùng trong nghiên cứu và sản xuất vaccine. Các ứng dụng đều dựa trên tính đặc hiệu với tế bào chủ và khả năng đưa vật chất di truyền vào tế bào. Phần liệu pháp gene được trình bày riêng ở [Liệu pháp gene](/hoc/bai/sinh-lieu-phap-gene/).