Đọc kết quả quan sát nhiễm sắc thể

Ở kì giữa, NST co xoắn rõ, thuận lợi để quan sát hình thái và số lượng. Trên tiêu bản, cần chọn vùng có NST phân tán, ít chồng lấp và đủ rõ để đếm. Các mẫu đem so nên thuộc cùng loài và cùng giai đoạn phù hợp. Theo mạch thực hành trong SGK, ta xác định vùng quan sát ở độ phóng đại thấp, đưa vùng cần xem vào giữa trường kính rồi quan sát chi tiết hơn theo hướng dẫn dùng kính. Sau đó đếm, mô tả và so với mẫu chuẩn. Nếu không có tiêu bản, có thể đọc ảnh hoặc sơ đồ được cung cấp, nhưng cần ghi rõ loại tư liệu. Một NST kép gồm hai chromatid chị em vẫn được tính là một NST trước khi hai chromatid tách nhau. Vì vậy, không đếm hai nét của mỗi hình X thành hai NST.

Sơ đồ do BTVN vẽ để luyện cách đếm, không phải ảnh tiêu bản thật. Loài giả định có bộ lưỡng bội 2n = 6, gồm ba nhóm NST tương đồng A, B, C. Chữ A, B, C ở đây là tên nhóm NST, không phải tên allele. Mỗi hình X biểu diễn một NST kép. Trong cùng nhóm, các hình có cùng kích thước để giúp nhận diện. Khi đọc ảnh thật, việc ghép nhóm còn dựa trên hình thái, vị trí tâm động và đặc điểm nhận diện phù hợp.

Một mẫu có đúng 2n NST vẫn có thể mang đột biến cấu trúc. Chẳng hạn một đoạn NST bị mất hoặc đảo chiều không nhất thiết làm tổng số NST thay đổi. Muốn nhận biết cần có đặc điểm hình thái hoặc dấu chuẩn đủ rõ để so sánh. Ngược lại, một ảnh mờ hoặc các NST chồng lên nhau có thể gây đếm thiếu. Không biến sai số quan sát thành kết luận đột biến. Nếu một chiếc trông ngắn hơn, cần kiểm tra chất lượng mẫu, mức co xoắn và đặc điểm khác trước khi gọi là mất đoạn. Quan sát NST cũng không đọc được mọi biến đổi ở mức nucleotide. Một bộ NST nhìn bình thường không đồng nghĩa đã chứng minh toàn bộ DNA không có biến đổi.

| Phần báo cáo | Nội dung | |---|---| | Quan sát | Mẫu, nhóm NST, số đếm và đặc điểm nhìn thấy | | So sánh | Điểm giống/khác mẫu chuẩn | | Kết luận | Dạng phù hợp với dữ kiện và phần còn chưa xác định | Không suy ra tác nhân hóa học hoặc môi trường chỉ từ một ảnh NST bất thường. Ảnh mờ hay NST chồng nhau cũng có thể gây đếm sai; cần tách sai số quan sát khỏi biến đổi thật.

Theo hoạt động tìm hiểu trong SGK, chọn một chất được nêu trong bài, đọc tài liệu đáng tin cậy rồi ghi riêng nguồn phát sinh, tác động và bằng chứng. Đây là hoạt động đọc tài liệu, không phải thí nghiệm tiếp xúc với chất độc. | Nội dung báo cáo | Cần ghi gì? | |---|---| | Chất đang tìm hiểu | Tên chất hoặc nhóm chất; không gộp các chất khác nhau | | Nguồn phát sinh, đường tiếp xúc | Thông tin tài liệu nêu rõ | | Tác động | Phân biệt tác hại sức khỏe với bằng chứng gây biến đổi vật chất di truyền | | Căn cứ | Cơ quan cung cấp, tên tài liệu và phần còn chưa rõ | | Phòng ngừa | Biện pháp được nguồn hướng dẫn, phù hợp phạm vi bài học | Ví dụ, WHO mô tả dioxin là nhóm chất ô nhiễm tồn lưu, có thể tích lũy trong chuỗi thức ăn và gây nhiều tác hại sức khỏe. Riêng TCDD được xếp là chất gây ung thư ở người nhưng WHO đồng thời nêu chất này không tác động lên vật chất di truyền. Vì vậy, không dùng riêng nhãn “gây ung thư” để kết luận chất đó trực tiếp gây đột biến DNA.