Không đếm hết vẫn có thể ước lượng
Với một vùng có nhiều cây hoặc sinh vật ít di chuyển, đếm toàn bộ có thể mất thời gian. Phương pháp ô tiêu chuẩn dùng kết quả khảo sát ở các ô để ước lượng cho vùng lớn hơn. Điểm quan trọng là ô được chọn thế nào và diện tích được tính đúng hay chưa.
Theo dõi quy trình khảo sát
Ta xác định loài cần đếm, ranh giới và diện tích vùng khảo sát. Sau đó chọn kích thước ô phù hợp, bố trí các ô để phản ánh điều kiện trong vùng, rồi đếm theo một quy ước thống nhất.
Các ô không được chỉ đặt ở chỗ dễ đi hoặc chỗ có nhiều cá thể nhất. Khi loài phân bố thành cụm hoặc môi trường khác nhau rõ, cần cách lấy mẫu và số ô đủ để phản ánh sự khác biệt.
Phương pháp này phù hợp hơn với thực vật hoặc sinh vật ít di chuyển. Một đàn chim bay qua liên tục cần cách khảo sát khác; dùng ô cố định và đếm qua loa dễ đếm thiếu hoặc lặp cá thể.
Từ số đếm đến mật độ
Với các ô có cùng quy tắc đếm:
$$D=\frac{\text{tổng số cá thể trong mẫu}}{\text{tổng diện tích mẫu}},\qquad
\widehat N=D\times\text{diện tích toàn vùng}.$$
Ô vuông cạnh 2 m có diện tích $2\times2=4\,\mathrm{m^2}$, không phải 2 m². Nếu các ô khác diện tích, phải dùng tổng số cá thể chia tổng diện tích thay vì lấy trung bình đơn giản số đếm.
Kết quả toàn vùng là ước lượng và chỉ có ý nghĩa khi các ô phản ánh được vùng khảo sát.
Bốn ô trong một khu đất
Một khu đất rộng 200 m² được khảo sát bằng bốn ô không chồng nhau, mỗi ô 2 m × 2 m. Số cây của cùng một loài đếm được như sau:
| Ô | Số cây |
|---|---:|
| 1 | 8 |
| 2 | 12 |
| 3 | 10 |
| 4 | 10 |
Tổng số cây trong mẫu: 8 + 12 + 10 + 10 = 40. Tổng diện tích mẫu: 4 × 4 = 16 m².
Mật độ ước lượng: 40/16 = 2,5 cây/m². Nếu mẫu đại diện cho toàn vùng, số cây ước lượng là 2,5 × 200 = 500 cây.
Cách khác: trung bình 10 cây/ô; toàn vùng tương đương 200/4 = 50 ô; 10 × 50 = 500. Số 500 là ước lượng từ mẫu, không phải kết quả đã đếm từng cây.
Ước lượng từ các ô mẫu
Năm ô đại diện, mỗi ô 1 m², có 4, 6, 5, 3 và 7 cây cùng loài. Vùng nghiên cứu rộng 120 m². Kết quả ước lượng nào đúng?
Đúng. Tổng 25 cây trên 5 m²; suy rộng chỉ có ý nghĩa khi mẫu đại diện.
25 là tổng cây trong mẫu, cần chia cho tổng diện tích 5 m².
600 là ước lượng từ mẫu, không phải kết quả đếm từng cây toàn vùng.
Diện tích vùng không được dùng làm số chia để tính mật độ của mẫu.
Lời giải
Tổng số cây là $4+6+5+3+7=25$ trên $5\,\mathrm{m}^2$, nên mật độ ước lượng là $25/5=5$ cây/m². Nếu mẫu đại diện, kích thước ước lượng là $5\times120=600$ cây. Chọn A.
Phép tính đúng nhưng mẫu chưa phù hợp
Giả sử một nhóm chỉ đặt các ô ở nơi cây mọc dày sát bờ nước, rồi dùng mật độ đó cho cả khu có nhiều chỗ khô và thưa cây. Phép chia vẫn có thể đúng, nhưng ước lượng toàn vùng dễ bị cao hơn thực tế.
Ta sửa ở khâu khảo sát: xác định các điều kiện trong khu, bố trí ô phù hợp trên phạm vi cần nghiên cứu và ghi rõ cách chọn. Không sửa bằng cách tùy tiện trừ bớt một số cây khỏi đáp án.
Lấy thêm nhiều ô trong đúng vùng dày cây ấy cũng chưa tự giải quyết được việc thiếu đại diện cho phần còn lại.
Tính đúng diện tích ô mẫu
Một khu rộng 200 m² được khảo sát bằng bốn ô đại diện, mỗi ô 2 m × 2 m. Tổng cộng đếm được 40 cây. Kết quả nào đúng?
Một ô có diện tích $2\times2=4\,\mathrm{m}^2$, không phải 2 m².
Đúng. Bốn ô có 16 m²; phép suy rộng cần giả thiết các ô đại diện cho toàn vùng.
4 m² là diện tích một ô, không phải tổng diện tích bốn ô.
40 là tổng số cây trong mẫu; mật độ phải chia cho 16 m².
Lời giải
Mỗi ô rộng $2\times2=4\,\mathrm{m}^2$; bốn ô có $4\times4=16\,\mathrm{m}^2$. Mật độ là $40/16=2{,}5$ cây/m². Nếu mẫu đại diện, số cây ước lượng là $2{,}5\times200=500$. Chọn B.
Viết kết quả đủ để người khác hiểu
Báo cáo ngắn nên có: loài và địa điểm khảo sát; diện tích toàn vùng; cách chọn, số lượng và diện tích ô; bảng số đếm; phép tính mật độ và kích thước ước lượng; nhận xét về giới hạn của mẫu.
Nếu thực hiện quan sát ngoài lớp, chọn khu được phép tiếp cận và phù hợp hướng dẫn của giáo viên. Ghi nhận tại chỗ, không cần nhổ cây hoặc bắt động vật để làm bài đếm. Khi học trên web, có thể hoàn thành phần tính toán bằng các bảng minh họa ở đây; kết quả đó không được ghi thành một khảo sát thực địa đã làm.
Đúng diện tích, đúng phạm vi suy rộng
Tính tổng số trên tổng diện tích mẫu, rồi mới suy ra toàn vùng với giả thiết đại diện. Một kết quả ước lượng cần đi cùng cách lấy mẫu và đơn vị.
Đang học