Chọn giống và tạo giống bằng lai hữu tính

Trong chọn giống, con người giữ lại những cá thể có đặc điểm phù hợp mục tiêu từ nguồn biến dị di truyền, rồi đánh giá và củng cố đặc điểm qua các thế hệ. Lai hữu tính là cho các cá thể được chọn giao phối hoặc thụ phấn để kết hợp vật chất di truyền qua giao tử. Sự phân li, tổ hợp NST và hoán vị gene tạo ra nhiều tổ hợp allele, cung cấp nguyên liệu cho chọn lọc. Lai không tự bảo đảm con nào cũng tập hợp toàn bộ ưu điểm của bố mẹ. | Việc làm | Vai trò chính | |---|---| | Thu thập và đánh giá nguồn giống | Tìm đặc điểm có ích, chọn nguồn bố mẹ | | Lai các bố mẹ phù hợp | Tạo tổ hợp allele ở đời con | | Chọn lọc và đánh giá đời sau | Giữ cá thể hoặc dòng đáp ứng mục tiêu | | Nhân và duy trì giống | Cung cấp vật liệu giống, giữ đặc điểm cần thiết | Không phải mọi chương trình chọn giống đều bắt đầu bằng gây đột biến hoặc chuyển gene. Nguồn biến dị đã có và lai hữu tính vẫn là cơ sở quan trọng.

| Mục tiêu | Cách dùng đời con | |---|---| | Tạo dòng ổn định | Chọn lọc qua các thế hệ, kiểm tra khả năng di truyền và độ ổn định | | Sản xuất F1 thương mại | Duy trì đúng dòng bố mẹ và lặp lại tổ hợp lai | | Nhân nhanh kiểu gene phù hợp | Nhân vô tính khi đối tượng và mục tiêu cho phép | | Bổ sung nguồn vật liệu | Nhập nội rồi đánh giá khả năng thích nghi | Nhập nội không đồng nghĩa chuyển gene. Một cá thể được chăm sóc tốt hơn cũng chưa chứng minh có kiểu gene tốt hơn.

SGK nêu các hướng chọn, tạo giống ở Việt Nam. Có thể gắn mỗi ví dụ với ý nghĩa của phương pháp: | Ví dụ trong SGK | Điểm cần hiểu | |---|---| | Gà Đông Tảo | Chọn lọc, duy trì đặc điểm từ nguồn giống qua nhiều thế hệ | | Bò lai Sind | Lai nguồn bò trong nước với nguồn giống nhập nội để kết hợp các đặc điểm phù hợp | | Ngô TM181 | Lai các dòng bố mẹ để tạo con lai dùng trong sản xuất | | Nhập nội một giống cây trồng | Đưa nguồn giống từ nơi khác vào, cần đánh giá khả năng thích nghi tại nơi trồng | “Nhập nội” nói về nguồn gốc vật liệu giống, không đồng nghĩa chuyển gene. “Con lai” nói về nguồn tạo ra từ phép lai, không tự chứng minh nó tốt hơn bố mẹ ở mọi tính trạng. Các con số năng suất cũng chỉ có ý nghĩa cùng điều kiện khảo nghiệm.