Các nhân tố tiến hóa

Theo mạch kiến thức SGK, tiến hóa nhỏ là sự biến đổi tần số allele và thành phần kiểu gene của quần thể qua các thế hệ. Quần thể có vốn gene chung, có sự sinh sản nối tiếp các thế hệ và có thể thay đổi cấu trúc di truyền, nên được xem là đơn vị tiến hóa nhỏ. Một cây cao thêm trong mùa mưa là sự phát triển của cá thể, chưa phải bằng chứng quần thể đang tiến hóa. Ta cần phân biệt thay đổi trong một đời cá thể với thay đổi di truyền được theo dõi ở quần thể qua các thế hệ. Điều kiện cân bằng Hardy–Weinberg giúp ta có một trường hợp để đối chiếu. Khi các điều kiện không còn được đáp ứng, cần xét nhân tố nào đang tác động; không chỉ nhìn thấy một tỉ lệ khác rồi lập tức kết luận là chọn lọc.

Đột biến gene có thể làm xuất hiện allele mới, cung cấp nguồn nguyên liệu ban đầu cho tiến hóa. Đột biến không xuất hiện theo nhu cầu của sinh vật. Với một gene, tần số đột biến tự nhiên thường thấp, nên riêng tác động đột biến thường làm tần số allele thay đổi chậm. Dòng gene là sự trao đổi allele giữa các quần thể qua cá thể hoặc giao tử. Ví dụ, hạt phấn từ quần thể này tham gia thụ tinh ở quần thể khác. Dòng gene có thể đưa vào một allele chưa có ở quần thể nhận, nhưng không có nghĩa allele ấy vừa được tạo ra bởi đột biến. Mức thay đổi phụ thuộc số lượng đóng góp và sự khác nhau về tần số allele. Một con vật đi qua khu vực mà không tham gia sinh sản ở đó chưa đủ để kết luận đã có đóng góp gene cho thế hệ sau.

| Nhân tố | Cơ chế chính | Điểm cần tránh nhầm | |---|---|---| | Chọn lọc tự nhiên | Khác nhau có hệ thống về sống sót, sinh sản gắn với kiểu hình | Không chủ động tạo allele cần thiết | | Phiêu bạt di truyền | Biến động ngẫu nhiên, thường rõ ở quần thể nhỏ | Không phải allele mất đi vì có hại | Sau chọn lọc còn 100 AA, 200 Aa và 50 aa. Tổng 350 cá thể, nên $$q(a)=\frac{200+2\times50}{2\times350}=\frac37.$$ Mẫu số phải đổi theo nhóm còn lại. Một thiên tai có thể kèm chọn lọc nếu khả năng sống liên quan có hệ thống tới đặc điểm di truyền; cần đọc cơ chế đề cho trước khi gọi tên nhân tố.

Tự thụ phấn và giao phối gần làm tăng đồng hợp, giảm dị hợp qua các thế hệ. Nếu chỉ có quá trình giao phối đó, không kèm chọn lọc, đột biến hoặc nhân tố khác, tần số allele không tự thay đổi. Ví dụ quần thể ban đầu toàn Aa có tần số A = a = 0,5. Sau một thế hệ tự thụ phấn, tỉ lệ kiểu gene là 1/4 AA : 1/2 Aa : 1/4 aa. Tần số A vẫn bằng 1/4 + (1/2) × (1/2) = 0,5. Cấu trúc kiểu gene đã đổi dù tần số allele giữ nguyên. Đây là trường hợp quan trọng trong nhóm giao phối không ngẫu nhiên. Không mở rộng máy móc kết luận “luôn tăng đồng hợp” cho mọi kiểu lựa chọn đối tượng giao phối; cần đọc xem đề đang nói tự phối, giao phối gần hay sự lựa chọn cụ thể nào.